ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్

మేఘనాధ్‌ సాహా

ఈయన భారతదేశానికి చెందిన ప్రఖ్యాత ఖగోళభౌతిక శాస్త్రవేత్త . నక్షత్రాల్లో భౌతిక, రసాయన పరిస్థితులను వివరించడానికి ఉపయోగించే సాహా అయనీకరణ సమీకరణాన్ని అభివృద్ధి చేశారు

ఈయన భారతదేశానికి చెందిన ప్రఖ్యాత ఖగోళభౌతిక శాస్త్రవేత్త (astrophysicist). నక్షత్రాల్లో భౌతిక, రసాయన పరిస్థితులను వివరించడానికి ఉపయోగించే సాహా అయనీకరణ సమీకరణాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. దీన్ని నక్షత్ర భౌతికశాస్త్రంలో ముఖ్యమైందిగా, నక్షత్రాల వర్ణపట రచనలో (Spectra of Starsz కీలకమైందిగా పేర్కొంటారు. నక్షత్ర వర్ణపటాన్ని దాని ఉష్ణోగ్రతతో అనుసంధానించిన మొదటి శాస్త్రవేత్త సాహానే. ఖగోళ రహస్యాలను ఛేదించడంలో ఈయన పరిశోధనలు మార్గదర్శకంగా నిలిచాయి. మేఘనాధ్‌ను భారతీయ నదుల అనుసంధానకర్తగానూ పేర్కొంటారు. అక్టోబరు 6న మేఘనాధ్‌ సాహా జయంతి సందర్భంగా పోటీపరీక్షల కోణంలో ఆయన జీవితంలోని ముఖ్య సంఘటనలను తెలుసుకుందాం..!

మేఘనాధ్‌ సాహా 1883 అక్టోబరు 6న షియోరతాలిలో (ప్రస్తుత బంగ్లాదేశ్‌) జన్మించారు. 1916లో కలకత్తాలోని యూనివర్సిటీ కాలేజ్‌ ఆఫ్‌ సైన్స్‌లో లెక్చరర్‌గా నియమితులైన సాహా ఉష్ణగతిక శాస్త్రం (thermodynamics), క్వాంటం సిద్ధాంతం, కాంతి పీడనంపై లోతైన అధ్యయనాలు చేశారు. ఇది ఫిజిక్స్‌ను నక్షత్రాల భౌతిక పరిస్థితులతో అనుసంధానించడానికి ఆయన్ను ప్రేరేపించింది.
1920లో లండన్‌ వెళ్లిన సాహా అక్కడి ఇంపీరియల్‌ కాలేజీలో ప్రఖ్యాత ఖగోళ శాస్త్రవేత్త ఆల్ఫ్రెడ్‌ ఫౌలర్‌తో కలిసి కొంతకాలం పనిచేశారు. 1921, ఫిబ్రవరిలో నోబెల్‌ అవార్డు గ్రహీత, ప్రసిద్ధ రసాయన శాస్త్రవేత్త వాల్దర్‌ నెర్నెస్ట్‌ ప్రయోగశాలలో పనిచేసేందుకు సాహా బెర్లిన్‌ (జర్మనీ) వెళ్లారు. అక్కడ ఉష్ణ అయనీకరణంపై తన మార్గదర్శక సిద్ధాంతాలను ప్రయోగాత్మకంగా ధ్రువీకరించడంపై దృష్టిసారించారు.
1934, జూన్‌ 29న కలకత్తాలో ఇండియన్‌ ఫిజికల్‌ సొసైటీని ఏర్పాటు చేశారు. ఆచార్య ప్రఫుల్ల చంద్రరాయ్‌తో కలిసి 1935లో కలకత్తాలో ఇండియన్‌ సైన్స్‌ న్యూస్‌ అసోసియేషన్‌ను స్థాపించారు. 1938లో సాహా కలకత్తా యూనివర్సిటీలో భౌతికశాస్త్ర ఆచార్యుడిగా చేరారు. అక్కడ పోస్ట్‌ గ్రాడ్యుయేట్‌ పాఠ్య ప్రణాళికలో అణు భౌతికశాస్త్రాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. 1953 వరకు అందులో పనిచేశారు.
1938లో నేతాజీ సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ ఏర్పాటు చేసిన జాతీయ ప్రణాళికా సంఘంలో మేఘనాధ్‌ సాహా సభ్యుడిగా ఉన్నారు. బహుళార్థసాధక నదీలోయ, వరద నిర్వహణ కోసం భారతదేశ మొదటి బ్లూప్రింట్‌ను తయారు చేశారు. అందులో భాగంగా దామోదర్‌ వ్యాలీ ప్రాజెక్ట్‌కు ప్రధాన రూపశిల్పిగా పనిచేశారు. 1947లో కలకత్తాలో ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ న్యూక్లియర్‌ ఫిజిక్స్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.
ఒక మూలకం అయనీకరణ స్థితిని ఉష్ణోగ్రత, పీడనంతో ముడిపెట్టే సాహా అయనీకరణ సమీకరణం ఖగోళ భౌతికశాస్త్రానికి ఆయన అందించిన సుప్రసిద్ధ కృషి. నక్షత్రాల వర్ణపట వర్గీకరణను ఆయన తన సిద్ధాంతం ద్వారా వివరించారు. భారతదేశమంతా శాస్త్రీయ విజ్ఞాన సంస్థల ఏర్పాటుకు సాహా ప్రణాళికలు రచించారు. మేఘనాధ్‌ సాహా 1956 ఫిబ్రవరి 16న దిల్లీలో మరణించారు.

మేఘనాధ్‌ సాహా చేసిన ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణలు - ప్రయోగాలు, పొందిన పురస్కారాలు - గౌరవాలు, రచనలు, మేఘనాధ్‌ సాహా అవార్డు తదితర అంశాలతోపాటు గతంలో టీఎస్‌పీఎస్సీ గ్రూప్‌-1 ప్రిలిమినరీ, ఎస్‌ఎస్‌సీ, రైల్వే తదితర పోటీపరీక్షల్లో ఈ అంశంపై అడిగిన ప్రశ్నలు - జవాబులతో రూపొందించిన ఈబుక్‌ కోసం ‘ఈనాడు ఈప్రతిభ జనరల్‌ నాలెడ్జ్‌ & కరెంట్‌ అఫైర్స్‌ కోర్సుII’కి సబ్‌స్క్రైబ్‌ చేసుకోండి. వివరాల కోసం లింక్ పై క్లిక్ చేయండి. https://hov.to/69b00978

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

1. డాక్టర్‌ మేఘనాధ్‌ సాహా ప్రసిద్ధ....

(డబ్ల్యూబీపీఎస్సీ ఫుడ్‌ ఎస్‌ఐ, 2024)

1) గణిత శాస్త్రవేత్త 2) భౌతిక శాస్త్రవేత్త

3) రసాయన శాస్త్రవేత్త 4) వైద్యుడు

సమాధానం: 2

2. 1919లో ఖగోళ భౌతికశాస్త్రం, ఖగోళశాస్త్రంలో ఉష్ణ అయనీకరణ సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించిన శాస్త్రవేత్త ఎవరు?

(ఆర్‌పీఎస్సీ అసిస్టెంట్‌ ప్రొఫెసర్, 2024)

1) హోమీ జే భాభా 2) మేఘనాధ్‌ సాహా

3) సి.వి.రామన్‌ 4) జగదీష్‌ చంద్రబోస్‌

సమాధానం: 2

3. ఉష్ణ అయనీకరణ సిద్ధాంతాన్ని ఎవరు ప్రతిపాదించారు?

(ఏసీసీ 125 సీజీఏటీ, 2021)

1) జె.సి.బోస్‌ 2) హెచ్‌.జె.భాభా

3) మేఘనాధ్‌ సాహా 4) సి.వి.రామన్‌

సమాధానం: 3

4. కింది ఏ రాష్ట్రంలో నేషనల్‌ అకాడమీ ఆఫ్‌ సైన్సెస్‌ ఉంది?

(ఎస్‌ఎస్‌సీ సీహెచ్‌ఎస్‌ఎల్‌ టైర్‌ 1, 2023)

1) ఉత్తరాఖండ్‌ 2) తెలంగాణ

3) ఉత్తర్‌ ప్రదేశ్‌ 4) కర్ణాటక

సమాధానం: 3

5. Which scientist proposed the Indian Calendar Reform Committee report, aiming to standardize Indian calendars and align them with scientific observations of solar and lunar cycles?
(Delhi Police Constable (Executive), 2026)
1) Meghnad Saha 2) Vikram Sarabhai
3) P.C. Mahalanobis 4) C.V. Raman
Ans: 1
6. Saha Institute of Nuclear Physics is situated in
(UPSSSC PET, 2025)
1) Mumbai 2) Kolkata 3) Chennai
4) Pune 5) None of the above
Ans: 2
7. Identify whether the given statements about ionisation energy are correct or incorrect.
Statement A: The ionisation energy of an atom is the amount of energy that is required to remove an electron from an atom in the gas phase.
Statement B: The ionisation energy increases from top to bottom in groups and decreases from left to right across a period.
(SSC CPO Paper-I, 2023)
1) Both Statements A and B are correct
2) Only Statement A is correct
3) Both Statements A and B are incorrect
4) Only Statement B is correct
Ans: 2
8. With the Theory of Relativity, ______ transformed the landscape of physics, this theory majorly contributed to designing the theory of Quantum Mechanics.
(SSC GD Constable, 2024)
1) Albert Einstein 2) Galileo Galilei
3) Paul G. Hewitt 4) Isaac Newton
Ans: 1