భారతదేశంలో వన్యప్రాణుల సంరక్షణ ప్రాజెక్టులు (పార్ట్‌ - 1)

వన్యప్రాణులు ప్రకృతిలో కీలక భాగం. పర్యావరణ వ్యవస్థను సమతౌల్యం చేయడంలో, వివిధ సహజ ప్రక్రియలను స్థిరీకరించడంలో వీటి పాత్ర ఎనలేనిది. వీటి సంరక్షణ చాలా ముఖ్యం. ప్రధానంగా అంతరించిపోయే జంతుజాతులను గుర్తించి వాటిని పునఃస్థాపితం చేసే దిశగా చర్యలు చేపట్టాలి. సహజ వనరులను సుస్థిర పద్ధతిలో నిర్వహించడం, ఉపయోగించడమే వన్యప్రాణుల పరిరక్షణ ప్రాజెక్టుల లక్ష్యం. భవిష్యత్తు తరాలకు ఈ వనరులను అందించడం వీటి ప్రధాన ఉద్దేశం. అందుకే సహజ పర్యావరణ వ్యవస్థలను పరిరక్షించడం, పునరుద్ధరించడం, మెరుగుపరచడంపై కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు దృష్టి సారిస్తున్నాయి. అడవి జంతువులు, వాటి ఆవాసాల పరిరక్షణకు ప్రత్యేక చర్యలు చేపడుతున్నాయి. పోలీస్, గ్రూప్స్‌ పరీక్షల కోణంలో భారతదేశంలో వన్యప్రాణుల సంరక్షణ ప్రాజెక్టుల (Wildlife Conservation Projects in India) గురించి తెలుసుకుందాం!

వరల్డ్‌ కన్జర్వేషన్‌ స్ట్రాటజీ

• వరల్డ్‌ కన్జర్వేషన్‌ స్ట్రాటజీని 1980లో యునైటెడ్‌ నేషన్స్‌ ఎన్విరాన్మెంట్‌ ప్రోగ్రాం (యూఎన్‌ఈపీ), వరల్డ్‌ వైల్డ్‌లైఫ్‌ ఫండ్‌ (డబ్ల్యూడబ్ల్యూఎఫ్‌)తో కలిసి ఇంటర్నేషనల్‌ యూనియన్‌ ఫర్‌ కన్జర్వేషన్‌ ఆఫ్‌ నేచర్‌ (ఐయూసీఎన్‌) ప్రతిపాదించింది. సుస్థిరాభివృద్ధి భావనను నిర్వచించడంలోనూ, ప్రపంచవ్యాప్తంగా సంరక్షణ - అభివృద్ధికి సంబంధించిన విధానాలను రూపొందించడంలోనూ ఇది కీలకపాత్ర పోషించింది. 
• ప్రపంచంలో అత్యంత జీవవైవిధ్యం ఉన్న దేశాల్లో భారత్‌ ఒకటి. భారత ప్రభుత్వ అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వశాఖ ప్రకారం, 45వేల రకాల మొక్కలు, 91వేల రకాల జంతువులతో సహా భూమిపై ఉన్న అన్ని తెలిసిన జీవజాతుల్లో 7% - 8% ఇక్కడ నివసిస్తున్నాయి. మన పర్యావరణ వారసత్వాన్ని రక్షించేందుకు ప్రభుత్వం 1972లో మొదటి వన్యప్రాణి (సంరక్షణ) చట్టాన్ని చేసింది. 

ప్రాజెక్ట్‌ టైగర్‌

అంతరించిపోతున్న బెంగాల్‌ పులి జాతిని, దాని సహజ ఆవాసాలను రక్షించేందుకు భారత ప్రభుత్వం 1973, ఏప్రిల్‌ 1న దీన్ని ప్రారంభించింది. ఇది ఒక ప్రధాన వన్యప్రాణి సంరక్షణ కార్యక్రమం. ఈ కార్యక్రమాన్ని మినిస్ట్రీ ఆఫ్‌ ఎన్విరాన్మెంట్‌ అండ్‌ ఫారెస్ట్‌ ఆధ్వర్యంలోని నేషనల్‌ టైగర్‌ కన్జర్వేషన్‌ అథారిటీ (ఎన్‌టీసీఏ) అమలు చేస్తుంది. మన దేశంలో పులుల గణనను మొదటిసారి 2006లో చేశారు. 

ప్రాజెక్ట్‌ ఎలిఫెంట్‌

దీన్ని మినిస్ట్రీ ఆఫ్‌ ఎన్విరాన్మెంట్‌ అండ్‌ ఫారెస్ట్‌ 1992, ఫిబ్రవరిలో ప్రారంభించింది. దీన్నే ‘కౌండిన్య ప్రాజెక్ట్‌’ అని పిలుస్తారు. ఆర్థిక, సాంకేతిక సహాయం ద్వారా ఏనుగులను సంరక్షించడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం. ప్రపంచంలోని అడవి ఆసియా ఏనుగుల్లో 60 శాతానికి పైగా భారతదేశంలోనే ఉన్నాయి. 2017లో నిర్వహించిన ఏనుగుల జనాభా లెక్కల ప్రకారం వీటి సంఖ్య 29,964.

ప్రాజెక్ట్‌ లయన్‌

ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ 2020, ఆగస్టు 15న ప్రకటించారు. గుజరాత్‌లోని (గిర్‌ నేషనల్‌ పార్క్, బర్దా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం) ఆసియాటిక్‌ సింహాల నివాస మెరుగుదల, దీర్ఘకాలిక పరిరక్షణ దీని ముఖ్య ఉద్దేశం. ఈ ప్రాజెక్ట్‌కి పదేళ్ల కాలానికి రూ.2927.71 కోట్లు కేటాయించారు. ఆసియా సింహం (పాంథెరా లియో పర్సికా) ప్రపంచంలోనే అత్యంత వేగంగా అంతరించిపోయే ప్రమాదంలో ఉన్న పెద్ద పిల్లి జాతుల్లో ఒకటి.  

ప్రాజెక్ట్‌ స్నో లెపర్డ్‌

దీన్ని మినిస్ట్రీ ఆఫ్‌ ఎన్విరాన్మెంట్‌ అండ్‌ ఫారెస్ట్‌ 2009, జనవరిలో ప్రారంభించింది. భాగస్వామ్య విధానాలు, చర్యల ద్వారా మంచు చిరుతల సంరక్షణను ప్రోత్సహిస్తూ,  సంఖ్యను వృద్ధి చేసే కార్యక్రమాలు, ఆవాసాల రక్షణ చేపట్టడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం.   ప్రపంచవ్యాప్తంగా 4 వేల నుంచి 6 వేల వరకు మంచు చిరుతలు ఉన్నట్లు అంచనా. వాటిలో సుమారు 500 భారతదేశంలో ఉన్నాయి.  

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

1. భారతదేశంలో ప్రాజెక్ట్‌ టైగర్‌ ఎప్పుడు ప్రారంభమైంది?

(ఎస్‌ఎస్‌సీ సీజీఎల్, 2019)

1) 1992       2) 1979       3) 1982       4) 1973

సమాధానం: 4

2. భారత ప్రభుత్వం వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టాన్ని ఎప్పుడు అమలు చేసింది?

(హెచ్‌టెట్‌ పీఆర్‌టీ, 2020)

1) 1982        2) 1974       3) 1972       4) 1981

సమాధానం: 3

3. వన్యప్రాణి సంరక్షణ ప్రధాన లక్ష్యం ఏమిటి?

(ఓఎస్‌ఎస్‌ఎస్‌సీ ఎల్‌ఎస్‌ఐ, ఫారెస్ట్‌ అండ్‌ ఫారెస్ట్‌ గార్డ్, 2024)

1) సహజ ఆవాసాలను, జీవజాతులను రక్షించడం

2) జీవవైవిధ్యాన్ని తగ్గించడం

3) జీవజాతులు అంతరించిపోవడాన్ని ప్రోత్సహించడం

4) సహజ వనరులను విపరీతంగా వినియోగించుకోవడం

సమాధానం: 1

4. అంతరించిపోయే ప్రమాదంలో ఉన్న జీవజాతులను ఏమని పిలుస్తారు?

(71వ బీపీఎస్సీ, 2025)

1) అరుదైనవి     2) ప్రమాదానికి గురయ్యే అవకాశం ఉన్నవి

3) అంతరించిపోయే దశలో ఉన్నవి

4) అంతరించిపోయినవి

సమాధానం: 3

5. Tiger project is launched in ________.
(RSMSSB Lab Assistant Official Paper 2022)
1) Corbett National Park        2) Dudhwa National Park
3) Nanda Devi National Park    4) Rajaji National Park
Ans: 1
6. Project Tiger, a wildlife conservation project in India, was launched in 1973 to protect which species in its natural habitat?
(ECGC PO Memory Based Paper 2022)
1) The Bengal tiger        2) The Indian rhinoceros            3) The Asiatic lion
4) The leopard            5) None of the above
Ans: 1
7. Which of the following is an important strategy for the conservation of biodiversity?
(JKSSB SI Official Paper 2022)
1) Wildlife sanctuary    2) National parks
3) Botanical gardens    4) Biosphere reserves
Ans: 4
8. Which wildlife conservation strategy protects entire ecosystems rather than a single species?
(RRB NTPC (UG) CBT-I Official Paper 2026)
1) Seed banks        2) Captive breeding
3) In-situ conservation    4) Biodiversity hotspots
Ans: 3