పంచవర్ష ప్రణాళికలు -  ప్రధాన లక్ష్యాలు

స్వాతంత్య్రానంతరం దేశ ప్రజల అవసరాలు, ఆకాంక్షలు తీర్చేందుకు అందుబాటులో ఉన్న వనరులను పూర్తి స్థాయిలో వినియోగించాలంటే ప్రణాళికలతో కూడిన ఆచరణ అవసరమని ప్రభుత్వం భావించింది. దీనికి అనుగుణంగా 1951లో పంచవర్ష ప్రణాళికలు ప్రవేశపెట్టారు. వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు, విద్య, పేదరిక నిర్మూలన లాంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. ఈ ప్రణాళికలన్నింటినీ భారత ప్రణాళికా సంఘం రూపొందించి, పర్యవేక్షించేది. సామాజిక, ఆర్థిక అంశాల్లో దేశం పురోగతి సాధించడంలో ఇవి ఎంతగానో తోడ్పడ్డాయి. పోటీపరీక్షల కోణంలో వీటి గురించి ముఖ్య విషయాలు తెలుసుకుందాం..!

• భారతదేశంలో పంచవర్ష ప్రణాళిక అనే భావన సోవియట్‌ యూనియన్‌ అనుసరించిన కేంద్రీకృత ప్రణాళికా నమూనా నుంచి ప్రేరణ పొందింది. 1928లో జోసెఫ్‌ స్టాలిన్‌ సోవియట్‌ యూనియన్‌లో పంచవర్ష ప్రణాళికలు అమలు చేశారు. మన దేశంలో ఆర్థిక ప్రణాళికలకు పితామహుడిగా మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్యను పేర్కొంటారు. ఆయన 1934లో ‘ప్లాన్డ్‌ ఎకానమీ ఫర్‌ ఇండియా (Planned Economy for India)’ అనే శీర్షికతో ఒక వ్యాసాన్ని వెలువరించారు. ఇందులో పదేళ్ల కాలానికి రూ.వెయ్యి కోట్ల ప్రణాళికను సూచించారు.
• భారతదేశంలో ప్రణాళికలకు మార్గదర్శి జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ. ఆర్థిక వ్యవస్థను పునర్నిర్మించే ప్రక్రియగా ప్రణాళిక అనే భావనకు 1940-50 దశకాల్లో ప్రాధాన్యత దక్కింది. 1944లో పలువురు పారిశ్రామికవేత్తలు కలిసి దేశంలో ప్రణాళికాబద్ధమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడానికి A Plan of Economy Development for India పేరుతో ఒక ఉమ్మడి ప్రతిపాదనను రూపొందించారు. ఇదే ‘బాంబే ప్రణాళిక’గా ప్రసిద్ధి చెందింది. దీన్నే ‘టాటా బిర్లా ప్లాన్‌’, ‘పారిశ్రామిక ప్రణాళిక’ అని కూడా అంటారు.
• 1947లో దేశానికి స్వాతంత్య్రం వచ్చాక పేదరికం, నిరుద్యోగం, తక్కువ వ్యవసాయ ఉత్పాదకత, తక్కువ పారిశ్రామికాభివృద్ధి లాంటి సవాళ్లను ఎదుర్కొంది. కేంద్ర మంత్రివర్గ తీర్మానం ద్వారా 1950, మార్చి 15న ప్రణాళికా సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. దీనికి ప్రధాని అధ్యక్షులు కాగా, వాస్తవ కార్యనిర్వహణాధికారి ఉపాధ్యక్షులు. ప్రణాళికా సంఘం మొదటి అధ్యక్షుడు జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, తొలి ఉపాధ్యక్షుడు గుల్జారీలాల్‌ నందా.
• ప్రణాళికా సంఘం అనేది రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థ కాదు. స్వతంత్ర ప్రతిపత్తి ఉన్న సలహా సంఘం మాత్రమే. ప్రణాళికా సంఘం ద్వారా ఇప్పటి వరకు 11 పంచవర్ష, 6 వార్షిక ప్రణాళికలు పూర్తయ్యాయి. 12వ పంచవర్ష ప్రణాళిక (2012-17) కాలంలో 2015, జనవరి 1న ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో నరేంద్ర మోదీ ప్రభుత్వం ‘నీతి ఆయోగ్‌’ అనే కొత్త వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసింది.
• ప్రపంచీకరణ నేపథ్యంలో మారిన ఆర్థిక పరిస్థితులు, నూతన సాంకేతికత, మేధోసంపద వినియోగం, పాలనలో పారదర్శకత లాంటి అంశాల ప్రాతిపదికన ప్రభుత్వం ‘నీతి ఆయోగ్‌’ను తీసుకొచ్చింది. ప్రధాని దీనికి అధ్యక్షత వహిస్తారు. ఇంకా ఉపాధ్యక్షుడు (ప్రస్తుతం అశోక్‌ కుమార్‌ లాహిరి), ముఖ్య కార్యనిర్వహణాధికారి (ప్రస్తుతం అనురాగ్‌ జైన్‌), పూర్తికాల సభ్యులు, పాక్షిక కాల సభ్యులు, ఎక్స్‌అఫీషియో సభ్యులు, ప్రత్యేక ఆహ్వానితులు, పాలక మండలి సభ్యులు ఉంటారు.

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

1. భారతదేశ మొదటి ప్రణాళికా సంఘం ఛైర్మన్‌ ఎవరు?

(ఎల్‌ఎంఆర్‌సీ జేఈ ఈఈ, 2018)

1) సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌                     2) నరేంద్ర సర్కార్‌

3) జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ                   4) మహాత్మా గాంధీ

సమాధానం: 3

2. భారతదేశంలో మూడో పంచవర్ష ప్రణాళిక (1961-66) ప్రధాన లక్ష్యం?

(దిల్లీ పోలీస్‌ కానిస్టేబుల్‌ (ఎగ్జిక్యూటివ్‌), 2025)

1) పేదరిక నిర్మూలన             2) భారీ పరిశ్రమల వృద్ధి

3) వ్యవసాయ అభివృద్ధి           4) విదేశీ వాణిజ్య విస్తరణ

సమాధానం: 3

3. భారతదేశం పంచవర్ష ప్రణాళిక అనే భావనను కింది ఏ దేశం నుంచి గ్రహించింది?

(ఎస్‌ఎస్‌సీ జీడీ కానిస్టేబుల్, 2026)

1) బ్రిటన్‌                  2) అమెరికా

3) ఫ్రాన్స్‌                  4) పూర్వపు సోవియట్‌ యూనియన్‌

సమాధానం: 4

4. ప్రణాళికా సంఘాన్ని కింది ఏ సంవత్సరంలో స్థాపించారు?

(ఎస్‌ఎస్‌సీ ఎంటీఎస్, 2021)

1) 1955   2) 1945   3) 1960   4) 1950

సమాధానం: 4

5. Which Five-year Plan was suspended one year before the time schedule by the Janata Party?
(RRB NTPC CBT 2 (Level-5), 2022)
1) First        2) Fourth        3) Fifth        4) Seventh
Ans: 3
6. Which Five Year Plan is often associated with a 'Rolling Plan' concept due to political changes?
(RPF Constable, 2025)
1) Fourth Plan        2) Fifth Plan            3) Sixth Plan        4) Eighth Plan
Ans: 2
7. Which of the following Five-Year Plans was based on the Mahalanobis model? 
(RRB Group D, 2022)
1) Second Five-Year Plan         2) Third Five-Year Plan 
3) First Five-Year Plan             4) Fourth Five-Year Plan 
Ans: 1