సింధు లోయ నాగరికత - ప్రధాన నగరాలు (పార్ట్‌ - 2)

పట్టణ జనాభాను కలిగి ఉన్న తొలి నాగరికతల్లో సింధు లోయ నాగరికత ఒకటి. పురావస్తు పరిశోధకుల తవ్వకాల్లో సింధు నది ఒడ్డున ఉన్న మొహెంజొదారో, దానికి ఎగువన హరప్పా బయటపడటం వల్ల ఈ రెండు పురాతన నగరాల నాగరికతను సింధు నాగరికతగా వ్యవహరించారు. ఈ రెండు నగరాల్లోనే కాకుండా సింధు నదీ లోయలోని మరికొన్ని స్థలాల్లోనూ ఇలాంటి నాగరికతే బయటపడటం వల్ల సింధునది నాగరికత అన్నారు. దీన్నే హరప్పా నాగరికతగానూ వ్యవహరిస్తున్నారు. పార్ట్‌ - 1లో సింధు లోయ నాగరికతకు చెందిన కొన్ని నగరాల వివరాలు ఉన్నాయి. ఈ భాగంలో మరికొన్నింటిని తెలుసుకుందాం..!

బనవాలి (Banawali)

హరియాణాలోని ఫతేహాబాద్‌ జిల్లాలో ఉంది. 1974లో ఆర్‌.ఎస్‌.బిష్ట్‌ (R.S. Bisht) ఇక్కడ తవ్వకాలు జరిపారు. ఇది కాళీబంగన్‌కు ఈశాన్యంగా సుమారు 120 కి.మీ. దూరంలో, రంగోయ్‌ నదీ తీరంలో ఉంది. దీన్ని సరస్వతీ నది పురాతన ప్రవాహ మార్గంగా పేర్కొంటారు. ఇక్కడి తవ్వకాల్లో ఒక దుర్గం, దిగువ పట్టణంతో కూడిన కోట లాంటి నివాస ప్రాంతం బయటపడ్డాయి. ఇక్కడి ఇళ్లను అచ్చుపోసిన, కాల్చిన ఇటుకలతో నిర్మించారు.

చన్హుదారో (Chanhudaro)

పాకిస్థాన్‌లోని సింధ్‌ రాష్ట్రంలో, నవాబ్‌షా జిల్లాలో, మొహెంజోదారోకు దక్షిణంగా సుమారు 130 కి.మీ. దూరంలో సింధు నది ఒడ్డున ఉంది. 1931లో ఎన్‌.జి.మజుందార్‌ ఈ ప్రదేశంలో తవ్వకాలు జరిపారు. దీన్ని ప్రాచీన భారతదేశ లాంకషైర్‌ (Lancashire)గా పిలుస్తారు. ఇక్కడి ప్రాంతంలో గ్రిడ్‌ వ్యవస్థ, అధునాతన మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ, పటిష్ఠంగా నిర్మించిన మట్టి ఇటుకల ఇళ్లు గుర్తించారు. ఇవి ఆధునిక పట్టణ ప్రణాళికకు నిదర్శనం. 

సుత్కాజెండర్‌ (Sutkagendor)

ఇది పాకిస్థాన్‌లోని బలూచిస్థాన్‌లో గ్వాదర్‌ సమీపాన మక్రాన్‌ తీరంలో ఉంది. 1875లో మేజర్‌ ఎడ్వర్డ్‌ మోక్లర్‌ దీన్ని కనుక్కున్నారు. ఇక్కడ స్థిరమైన నివాస ప్రాంతం ఉండేదని సూచించే అనేక రాతి గోడలు, ద్వారాలు ఉన్నాయి. ఈ ప్రదేశం లోథాల్, మెసొపొటేమియా మధ్య ఉన్న పురాతన వాణిజ్య మార్గంలో ఒక భాగంగా ఉండేదని చరిత్రకారుల అభిప్రాయం. ఇది సముద్ర తీరం వెంట ఉండటంతో సముద్ర వాణిజ్యాన్ని సులభతరం చేసిందని వారు పేర్కొన్నారు.  

రూపర్‌ (Rupar)/ రోపార్‌ (Ropar)

మన దేశంలో పంజాబ్‌లోని రూప్‌నగర్‌ జిల్లాలో ఉంది. ఇది సట్లెజ్‌ నది ఎడమ ఒడ్డున, శివాలిక్‌ పర్వత పాదాల సమీపంలో విలసిల్లింది. 1952-53 యాగ్యాదత్‌ శర్మ ఇక్కడ తవ్వకాలు జరిపారు. దేశ విభజన తర్వాత భారత్‌లో హరప్పా నాగరికతకు సంబంధించిన ఆనవాళ్లు మొదట వెలికితీసిన ప్రదేశంగా రూపర్‌ గుర్తింపు పొందింది. ఇక్కడ మట్టి పాత్రలు, స్టియటైట్‌ ముద్రికలు, ఇటుకలు, దీర్ఘచతురస్రాకారంలోని సమాధులు మొదలైనవి లభించాయి.  

రంగపూర్‌ (Rangpur) 

గుజరాత్‌లోని అహ్మదాబాద్‌లో ఉంది. 1953లో ఎం.ఎస్‌.వాట్స్‌ ఈ ప్రాంతంలో తవ్వకాలు జరిపారు. హరప్పా తర్వాతి కాలానికి చెందిన ఆవాసాలు కూడా వెలుగు చూశాయి. ఇక్కడి నిర్మాణ కార్యకలాపాల్లో తుమ్మ చెక్క వాడిన ఆనవాళ్లు ఉన్నాయి. వ్యవసాయం వీరి జీవనాధారం. నలుపు, ఎరుపు రంగు కుండలు; ఎత్తు మెడ కలిగిన జాడీలు; మట్టి పాత్రలు; సజ్జ, వరి, జొన్న మొక్కల అవశేషాలు లభ్యమయ్యాయి.

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

1. చన్హుదారో కింది దేనికి ప్రసిద్ధి?

(ఏడబ్ల్యూఈఎస్‌ పీజీటీ, 2012)

1) ఓడల నిర్మాణం             2) వస్త్ర పరిశ్రమ

3) హస్తకళలు                4) ఇనుప ఖనిజం

సమాధానం: 3

2. హరప్పా నగరమైన రంగపూర్‌ ప్రస్తుతం భారత్‌లోని ఏ రాష్ట్రంలో ఉంది?

(దిల్లీ పోలీస్‌ కానిస్టేబుల్, 2020)

1) హిమాచల్‌ ప్రదేశ్‌                2) పంజాబ్‌

3) గుజరాత్‌                      4) హరియాణా

సమాధానం: 3

3. హరప్పా ప్రాంతమైన బనవాలి ఏ నది తీరాన ఉంది?

(యూపీఎస్సీ జీఐసీ లెక్చరర్‌ ఎకనామిక్స్, 2021)

1) చౌటంగ్‌   2) ఘగ్గర్‌         3) సట్లెజ్‌        4) రంగోయ్‌

సమాధానం: 4

4. సింధు లోయ నాగరికత కేంద్రమైన బనవాలిని ఎవరు కనుక్కున్నారు?

(హెచ్‌ఎస్‌ఎస్‌సీ జేఈ సివిల్, 2018)

1) జగపతి జోషి              2) రంగనాథ్‌ రావు

3) ఆర్‌.ఎస్‌.బిష్ట్‌              4) ఎవరూ కాదు

సమాధానం: 3

5. Which one of the following Harappan sites has yielded evidence of a wash basin in the toilet of a house?
(UPSC CAPF AC, 2025)
1) Banawali            2) Rakhigarhi        3) Dholavira            4) Lothal
Ans: 1
6. Which of the following sites would be suitable for observing the architecture of the Harappan civilisation?
(SSC Stenographer, 2024)
1) Banawali        2) Sanchi        3) Sunabeda        4) Valparai
Ans: 1
7. Terracotta models of the plough have been found at sites in which of the following locations?
(Delhi Police Constable (Executive), 2025)
1) Lothal and Dholavira        2) Mohenjo-Daro and Harappa
3) Cholistan and Banawali    4) Kalibangan and Rakhigarhi
Ans: 3
8. In ancient India, Chanhudaro was primarily a centre for:
(SSC CGL 2025)
1) Agriculture    2) Metalworking        3) Bead-making        4) Textile weaving
Ans: 3