సింధు లోయ నాగరికత - ప్రధాన నగరాలు  (పార్ట్‌ - 1)

సింధు లోయ నాగరికతను (Indus Valley Civilization) తొలి భారతీయ, మూలభారతీయ నాగరికతగా పేర్కొంటారు. దీన్ని ద్రావిడులు నిర్మించారు. ఈ కాంస్య యుగపు నాగరికత దక్షిణాసియాలోని వాయవ్య ప్రాంతంలో సుమారు క్రీ.పూ.2600 నుంచి క్రీ.పూ.1900 కాలంలో విలసిల్లింది. మెసొపొటేమియా, ప్రాచీన ఈజిప్ట్‌ నాగరికతలతోపాటు ప్రపంచంలోని మొదటి మూడు పట్టణ నాగరికతల్లో ఇది ఒకటి. ఇది ప్రస్తుత ఈశాన్య ఆఫ్గనిస్థాన్‌ నుంచి పాకిస్థాన్, పశ్చిమ భారతదేశం వరకు విస్తరించి, సింధు నది, దాని ఉపనదుల సారవంతమైన మైదానాల్లో అభివృద్ధి చెందింది. 

• 1921-22లో సింధు మైదానంలో జరిపిన తవ్వకాల్లో రెండు పురాతన మహా నగరాల శిథిలాలు బయటపడ్డాయి. వాటిలో ఒకటి మొహెంజొదారో, మరొకటి హరప్పా. ఇవి భారతదేశంలోనే కాక ప్రపంచంలో కూడా మొదటి నగరాలు. ఈ రెండు పురాతన నగరాల నాగరికతను సింధు నాగరికతగా, హరప్పా నాగరికతగా వ్యవహరిస్తున్నారు. మొహెంజొదారో, హరప్పా ప్రస్తుతం పాకిస్థాన్‌లో ఉన్నాయి.
• ఇప్పటి ప్రాదేశిక సరిహద్దులను పరిగణనలోకి తీసుకుంటే దాదాపు మొత్తం పంజాబ్‌ (భారత్, పాకిస్థాన్‌ దేశాల్లోని); హరియాణా; పశ్చిమ ఉత్తర్‌ప్రదేశ్‌; ఉత్తర రాజస్థాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలు; సింధు; గుజరాత్‌; ఈశాన్య, దక్షిణ బెలూచిస్థాన్‌ ప్రాంతాల్లో సింధు నాగరికత విస్తరించింది. ఉప హిమాలయ పర్వతపాద ప్రాంతాలైన మాండా (జమ్మూ కశ్మీర్‌ లోనిది), రూపార్, చండీగఢ్‌ వరకు ఈ నాగరికత విస్తరించింది.

హరప్పా

పాకిస్థాన్‌లోని పంజాబ్‌ రాష్ట్రంలో ఉన్న సాహివాల్‌ జిల్లాలో ఉంది. సింధు లోయ నాగరికత తొలి, అత్యంత ముఖ్య ప్రదేశాల్లో ఇది ఒకటి. ఇది రావి నది ఒడ్డున ఉంది. సింధు లోయ నాగరికత నాటి ప్రదేశాల్లో కనుక్కున్న మొదటి స్థలం ఇదే. ఇక్కడ  మానవ శరీర నిర్మాణానికి సంబంధించిన రెండు ఇసుకరాయి విగ్రహాలు, ఎద్దుల బండ్లు, రెండు వరుసల్లో ఉండే ఆరు ధాన్యాగారాలు మొదలైనవి లభించాయి. 

మొహెంజోదారో

మొహెంజోదారో అనే పదానికి మృతుల దిబ్బ (Mound of the dead) అని అర్థం. పాకిస్థాన్‌లోని సింధ్‌ రాష్ట్రం, లార్కానా జిల్లాలో ఉంది. దీన్ని క్రీ.పూ. 2500లో నిర్మించినట్లు అంచనా. ఇది సింధు నది ఒడ్డున ఉంది. 1980లో యునెస్కో దీన్ని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా ప్రకటించింది. ఇక్కడ మహా స్నానవాటిక, పెద్ద సామూహిక నీటి కొలను, అధునాతన మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థలు లాంటి అద్భుత నిర్మాణాలున్నాయి.  

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

1. సింధు లోయ నాగరికతలోని ప్రధాన లక్షణం?

(హెచ్‌పీ టీజీటీ (ఆర్ట్స్‌) టెట్, 2014)

1) పట్టణ ప్రణాళిక                     2) మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ

3) చక్కగా నిర్వహించిన రోడ్లు            4) పక్కా ఇళ్లు

సమాధానం: 1

2. ఏకరీతి పట్టణ ప్రణాళికను ప్రదర్శించే సింధు లోయ నాగరికతలోని రెండు ప్రధాన నగరాలు ఏవి?

(టీఎన్‌పీఎస్సీ గ్రూప్‌ 1 ప్రిలిమ్స్, 2011)

1) మొహెంజోదారో, చన్హుదారో        2) మొహెంజోదారో, లోథాల్‌

3) మొహెంజోదారో, ధోలవీర            4) మొహెంజోదారో, హరప్పా

సమాధానం: 4

3. సింధు లోయ నాగరికతను ఏ సంవత్సరంలో కనుక్కున్నారు?

(ఎంపీ ఫారెస్ట్‌ గార్డ్‌/ జైల్‌ ప్రహారీ కంబైన్డ్‌ ఎగ్జామ్, 2023)

1) 1902       2) 1921       3) 1942       4) 1932

సమాధానం: 2

4. సింధు లోయ నాగరికత కాలం సుమారుగా...

(సీఆర్‌పీఎఫ్‌ హెడ్‌ కానిస్టేబుల్‌ మినిస్ట్రియల్, 2023)

1) క్రీ.పూ.2300 నుంచి క్రీ.పూ.1500        2) క్రీ.పూ.2200 నుంచి క్రీ.పూ.1400

3) క్రీ.పూ.2350 నుంచి క్రీ.పూ.1700        4) క్రీ.పూ.2600 నుంచి క్రీ.పూ.1900

సమాధానం: 4

5. Which of the following sites of Indus valley civilization is not on the bank of river Indus?
(SSC CHSL, 2020)
1) Chanhudaro                2) Mohenjodaro        
3) Ropar                    4) Kot-Diji
Ans: 3
6. Houses of the Indus Valley Civilisation generally had rooms built around a _______.
(SSC GD Constable, 2021)
1) fireplace        2) well        3) courtyard        4) water tank
Ans: 3
7. From which site of the Indus Valley Civilisation was a design on a pot which seems to tell the story of the thirsty crow, who finds a clever way to drink water at the bottom of the pot, found?
(RPF Constable, 2025)
1) Lothal        2) Harappa        3) Mohenjo-daro        4) Rakhigarhi
Ans: 1
8. During the Indus Valley Civilisation, the presence of jewellery made from precious metals and semi-precious stones in small-town settings supports the argument that ____.
(RRB NTPC (UG) CBT-I, 2025)  
1) the civilisation was ruled by autocratic priest-kings
2) there was an equal access to material goods
3) there was strong social stratification
4) only the elite had access to luxury items.
Ans: 3