భారతదేశంలోని సాంస్కృతిక సంస్థలు (పార్ట్‌ - 1) 

ఒక దేశ సంస్కృతి లేదా సమాజానికి చెందిన సంప్రదాయాలు, వారసత్వం, విలువలను రక్షించడానికి, ప్రోత్సహించడానికి లేదా ప్రదర్శించడానికి అంకితమైన వ్యవస్థ అవసరం. మన దేశ సుసంపన్న సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని కాపాడి, ప్రోత్సహించడంలో అనేక ప్రభుత్వ, స్వతంత్ర సంస్థలు కీలకపాత్ర పోషిస్తున్నాయి. ఈ అంశాల గురించి ప్రజలకు అవగాహన కల్పించడం, వారి వారసత్వాన్ని చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచానికి అనుసంధానం చేయడంలో ఇవి సాయం చేస్తాయి. పోటీపరీక్షల కోణంలో మన దేశంలోని ముఖ్యమైన సాంస్కృతిక సంస్థల (Cultural Institutions in India) గురించి తెలుసుకుందాం..!

భారత పురావస్తు సర్వే సంస్థ

• భారత పురావస్తు సర్వే సంస్థ (Archaeological Survey of India - ASI)ను 1861లో సర్‌ అలెగ్జాండర్‌ కన్నింగ్‌హామ్‌ స్థాపించారు. ఈయనే దీనికి మొదటి డైరెక్టర్‌ జనరల్‌గా వ్యవహరించారు. కన్నింగ్‌హామ్‌ను ‘భారత పురావస్తుశాస్త్ర పితామహుడి’గా (Father of Indian Archaeology) పరిగణిస్తారు. ప్రధాన కార్యాలయం న్యూదిల్లీలో ఉంది. 24 తిలక్‌ మార్గ్‌లో ఉన్న ఆధునిక ధరోహర్‌ భవన్‌లో కార్యకలాపాలు సాగిస్తోంది.  

లలిత కళా అకాడమీ

• దీన్నే జాతీయ కళా అకాడమీ (National academy of art) అంటారు. 1954, ఆగస్టు 5న అప్పటి విద్యాశాఖ మంత్రి మౌలానా అబుల్‌ కలాం ఆజాద్‌ దీన్ని ఏర్పాటు చేశారు. మన దేశ దృశ్య కళల రంగంలో ఇది ప్రభుత్వ అత్యున్నత సాంస్కృతిక సంస్థగా పనిచేస్తుంది. ప్రధాన కార్యాలయం న్యూదిల్లీలో ఉంది. ప్రస్తుతం ఇది కేంద్ర సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ అధీనంలో ఉంది. 

సంగీత నాటక అకాడమీ

• ఇది సంగీతం, నృత్యం, నాటక రంగాలకు సంబంధించిన భారతదేశ జాతీయ అకాడమీ. గణతంత్ర దేశంగా మారాక కళలకు సంబంధించి ఏర్పాటైన మొదటి సంస్థ కూడా ఇదే. దీన్ని భారత విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ 1952, మే 31న స్థాపించింది. మొదటి ఛైర్మన్‌గా పి.వి.రాజమన్నార్‌ వ్యవహరించారు. 2006లో యువ కళాకారుల కోసం ఉస్తాద్‌ బిస్మిల్లా ఖాన్‌ యువ పురస్కారం అనే వార్షిక అవార్డును ఏర్పాటు చేసింది.

సాహిత్య అకాడమీ

• భారతీయ భాషల్లో సాహిత్య ప్రమాణాలను ప్రోత్సహించడానికి, అభివృద్ధి చేయడానికి భారత ప్రభుత్వం దీన్ని 1954, మార్చి 12న స్థాపించింది. ఇది సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ అధీనంలో పనిచేసే స్వయంప్రతిపత్తి సంస్థ. ఇది దేశంలోని 24 గుర్తింపు పొందిన భాషల్లో సాహిత్యాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది. వీటిలో భారత రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదో షెడ్యూల్‌లో పేర్కొన్న 22 భాషలతోపాటు ఇంగ్లిష్, రాజస్థానీ ఉన్నాయి.

నేషనల్‌ మిషన్‌ ఫర్‌ మాన్యుస్క్రిప్ట్స్‌

• భారత ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ 2003, ఫిబ్రవరిలో దీన్ని ప్రారంభించింది. మన సాంస్కృతిక వారసత్వంలో అత్యంత విలువైన అంశాల్లో ఒకటిగా పరిగణించే దేశీయ రాతప్రతుల (తాళపత్ర గ్రంథాల)ను  పరిరక్షించడం దీని లక్ష్యం.  దీన్ని 2025లో పునర్‌వ్యవస్థీకరించి, ‘జ్ఞాన్‌ భారత్‌ మిషన్‌’గా పేరు మార్చారు. 2031 వరకు దీని అమలు కోసం రూ.482.85 కోట్లు కేటాయించారు. 

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

1. భారత పురావస్తు సర్వే సంస్థ (ఏఎస్‌ఐ) మొదటి డైరెక్టర్‌ జనరల్‌ ఎవరు?
(ఆర్‌ఈఈటీ సోషల్‌ సైన్స్, 2022)

1) లార్డ్‌ కార్న్‌వాలీస్‌            2) సర్‌ జాన్‌ మార్షల్‌

3) అలెగ్జాండర్‌ కన్నింగ్‌హామ్‌      4) విలియం బెంటింక్‌

సమాధానం: 3

2. భారత పురావస్తు సర్వే సంస్థ ప్రధాన కార్యాలయం ఎక్కడ ఉంది?

(ఆర్‌ఆర్‌బీ గ్రూప్‌ డి, 2022)

1) కోల్‌కతా          2) ముంబయి        3) న్యూదిల్లీ      4) చండీగఢ్‌

సమాధానం: 3

3. లలిత కళా అకాడమీని ఎప్పుడు స్థాపించారు?
(బిహార్‌ సీఈటీ బీఈడీ, 2021)

1) 1954    2) 1972   3) 1965   4) 1953

సమాధానం: 1

4. ప్రసిద్ధ సాంచి స్తూపం ఎక్కడ ఉంది?
(ఆర్‌పీఎఫ్‌ కానిస్టేబుల్, 2019)

1) మహారాష్ట్ర              2) మధ్యప్రదేశ్‌

3) బిహార్‌                 4) ఉత్తర్‌ ప్రదేశ్‌

సమాధానం: 2

5. The Sangeet Natak Akademi was set up in the year _____.
(SSC CHSL, 2022)

1) 1952        2) 1950        3) 1953        4) 1951

Ans: 3

6. In 2025, which company has partnered with the Archaeological Survey of India (ASI) to restore heritage water bodies?
(RRB Group D, 2025)

1) Nestle        2) Pepsi        3) Bisleri        4) Dabur

Ans: 3

7. Dr. YS Rawat was appointed as the Director General of which of the following organisations in December 2023?
(RPF SI CBT-I, 2024)

1) Geological Survey of India            2) Zoological Survey of India

3) Botanical Survey of India            4) Archaeological Survey of India

Ans: 4
8. Which stitched sailing vessel of the Indian Navy, which was scheduled for its maiden overseas voyage in December 2025 from Porbandar to Muscat, aims to revive India’s ancient maritime legacy?
(RRB NTPC (Graduate) CBT-I, 2026)

1) INSV Mhadei        2) INSV Tarangini

3) INSV Kaundinya    4) INSV Shardul

Ans: 3