భారతదేశంలోని రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థలు (పార్ట్‌ - 1)

దేశ ప్రజలు, పాలకులు, పాలనా యంత్రాంగం పాటించాల్సిన అత్యున్నత చట్టమే రాజ్యాంగం. దీని ప్రకారం ఏర్పాటైన సంస్థలను రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థలు అంటారు. వాటికి సంబంధించిన కూర్పు, అధికారాలు, విధివిధానాలు మొదలైనవన్నీ రాజ్యాంగంలో నిర్దేశించిన విధంగానే ఉంటాయి. (ఇవన్నీ స్వయంప్రతిపత్తి కలిగి.. దేశ పాలన, పరిపాలన నిర్మాణంలో ప్రాథమిక భాగంగా ఉంటాయి. ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా పాలన జరిగేలా చూడటం, చట్టబద్ధ ఆదేశాలను సమర్థవంతంగా అమలు చేసేందుకు ఈ సంస్థలకు నిర్దిష్ట విధులను నిర్వహించే బాధ్యతను మన రాజ్యాంగం కల్పించింది.) పాలనలో సమాఖ్య సమతౌల్యత, పారదర్శకత, నిష్పాక్షికతను కాపాడటంలో ఇవి కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. పోటీపరీక్షల కోణంలో మన దేశంలో ముఖ్యమైన రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థల గురించి తెలుసుకుందాం..!

• భారతదేశంలో రాజ్యాంగ సంస్థ అనేది రాజ్యాంగం నుంచి నేరుగా అధికారాన్ని పొందే వ్యవస్థ. దీని కూర్పు, అధికారాలు, విధులు మొదలైనవి రాజ్యాంగంలోనే స్పష్టంగా వివరించి ఉంటాయి. వ్యవస్థలో జవాబుదారీతనాన్ని నిర్ధారించడం, తనిఖీలు, సమతౌల్యతను నిర్వహించడం ద్వారా ప్రజాస్వామ్య పాలనను నిలబెట్టడంలో ఈ సంస్థలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. వీటికి నిర్దిష్ట పాత్రలు, బాధ్యతలు ఉంటాయి.

అటార్నీ జనరల్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా (ఏజీఐ)

అటార్నీ జనరల్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా అనేది భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్‌ 76 ప్రకారం ఏర్పాటైన కేంద్ర అత్యున్నత న్యాయాధికారి పదవి. వీరు రాజ్యాంగబద్ధ పరిపాలన, చట్టపరమైన నిర్ణయాల మధ్య కీలక వారధిగా పనిచేస్తారు. కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వర్గానికి న్యాయసలహాలు అందిస్తారు. ఈ పదవిని రాజ్యాంగ నిర్మాతలు బ్రిటన్‌ నుంచి గ్రహించారు.

కంప్ట్రోలర్‌ అండ్‌ ఆడిటర్‌ జనరల్‌ (కాగ్‌)

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్‌ 148 భారత కంప్ట్రోలర్‌ అండ్‌ ఆడిటర్‌ జనరల్‌ (కాగ్‌) పదవిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. వీరు భారత ఆడిట్, అకౌంట్స్‌ విభాగానికి అధిపతిగా వ్యవహరిస్తారు. ప్రజా ధనానికి సంరక్షకుడిగా ఉంటూ కేంద్ర, రాష్ట్ర స్థాయుల్లో దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ మొత్తాన్ని పర్యవేక్షిస్తారు. ప్రస్తుత కాగ్ కె.సంజయ్‌ మూర్తి.

అడ్వొకేట్‌ జనరల్‌ ఆఫ్‌ ది స్టేట్‌ (ఏజీఎస్‌)

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆరో భాగంలో ఉన్న రెండో అధ్యాయంలోని ఆర్టికల్‌ 165 ప్రకారం అడ్వొకేట్‌ జనరల్‌ ఆఫ్‌ ది స్టేట్‌ (ఏజీఎస్‌)ను ఒక రాజ్యాంగ అధికార సంస్థగా ఏర్పాటు చేశారు. రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక శాఖలో భాగంగా ఏజీఎస్‌ రాష్ట్ర అత్యున్నత న్యాయ అధికారి హోదా కలిగి ఉంటారు. ఏజీఎస్‌ను గవర్నర్‌ నియమిస్తారు.

గూడ్స్‌ అండ్‌ సర్వీస్‌ ట్యాక్స్‌ (జీఎస్టీ) కౌన్సిల్‌

భారతదేశంలో జీఎస్టీ అమలు, నిర్వహణను పర్యవేక్షించే కీలక రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థే గూడ్స్‌ అండ్‌ సర్వీస్‌ ట్యాక్స్‌ (జీఎస్టీ) కౌన్సిల్‌. 101వ రాజ్యాంగ సవరణలో భాగంగా ఆర్టికల్‌ 297ఎ కింద ఈ మండలిని ఏర్పాటు చేశారు. 2016, సెప్టెంబరు 12 నుంచి అధికారికంగా అమల్లోకి వచ్చింది.

ఫైనాన్స్‌ కమిషన్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్‌ 280 కింద ఫైనాన్స్‌ కమిషన్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా (భారత ఆర్థిక సంఘం)ను నెలకొల్పారు. దీన్ని భారత రాష్ట్రపతి ప్రతి అయిదేళ్లకోసారి లేదా అవసరమైతే అంతకంటే ముందే ఏర్పాటు చేస్తారు. ఆర్థిక సంఘంలో ఒక ఛైర్మన్, నలుగురు సభ్యులు ఉంటారు.

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

1. అటార్నీ జనరల్‌ ఆఫ్‌ ఇండియాను ఎవరు నియమిస్తారు?
(ఎంపీ పట్వారీ, 2023)

1) భారత సుప్రీంకోర్టు 2) భారత రాష్ట్రపతి 3) కేబినెట్‌ సెక్రటేరియట్‌ 4) న్యాయశాఖ

సమాధానం: 2
2. భారత రాజ్యాంగంలోని అటార్నీ జనరల్‌ పదవికి సంబంధించిన భావనను కింది ఏ దేశం నుంచి గ్రహించారు?
(ఆర్పీఎస్సీ సీనియర్‌ టీచర్‌ గ్రేడ్‌ 2, 2018)

1) జర్మనీ 2) కెనడా 3) బ్రిటన్‌ 4) ఆస్ట్రేలియా

సమాధానం: 3
3. భారతదేశ కంప్ట్రోలర్‌ అండ్‌ ఆడిటర్‌ జనరల్‌ (కాగ్‌) పదవీకాలం ఎంత?
(ఆర్‌ఆర్‌బీ ఎన్‌టీపీసీ (యూజీ), 2025)

1) 5 ఏళ్లు లేదా 62 ఏళ్ల వయసు వచ్చేవరకు
2) 6 ఏళ్లు లేదా 60 ఏళ్ల వయసు వచ్చేవరకు
3) 6 ఏళ్లు లేదా 65 ఏళ్ల వయసు వచ్చేవరకు
4) 4 ఏళ్లు లేదా 60 ఏళ్ల వయసు వచ్చేవరకు

సమాధానం: 3
4. భారత అటార్నీ జనరల్‌ అనే పదవిని రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్‌ ద్వారా ఏర్పాటు చేశారు?
(ఎస్‌ఈసీఎల్‌ అసిస్టెంట్‌ ఫోర్‌మెన్‌ (ఎలక్ట్రికల్‌), 2026)

1) ఆర్టికల్‌ 76 2) ఆర్టికల్‌ 148 3) ఆర్టికల్‌ 88 4) ఆర్టికల్‌ 74
సమాధానం: 1
5. 'Office of CAG' in the Indian Constitution has been borrowed from which country?
(DSSSB TGT, 2018)
1) Britain        2) Ireland        3) Canada        4) Australia
Ans: 1
6. Which Article of the Indian Constitution mentions about the right of the Advocate General of a state to speak in the State Legislature?
(SSC CPO, 2024)
1) Article 181        2) Article 177        3) Article 179         4) Article 18        
Ans: 2
7. Comptroller and Auditor General (CAG) of India acts as the Chief Accountant and Auditor for the :
(JKSSB SI, 2022)
1) Union government only        2) State government only
3) Union & State government        4) None of these
Ans: 3
8. Who among the following is the Attorney General of India (as of November 2025), who was re-appointed by the President for a two- year extension starting October 1, 2025?
(Delhi Police Constable (Executive), 2025)
1) Mukul Rohatgi        2) K. K. Venugopal    3) R. Venkataramani      4) Tushar Mehta
Ans: 3