భారతదేశ టైం జోన్‌ - ఇండియన్‌ స్టాండర్డ్‌ టైం (ఐఎస్‌టీ)

మన దేశంలో టైం జోన్‌ అనేది దేశవ్యాప్తంగా అనుసరించే ప్రామాణిక సమయాన్ని సూచిస్తుంది. భారతదేశం భౌగోళికంగా సువిశాలంగా విస్తరించి ఉంది. అయినప్పటికీ పరిపాలనా సౌలభ్యం, జాతీయ ఏకరూపకత కోసం ఒకే అధికారిక టైం జోన్‌ను అనుసరిస్తుంది. ఇండియన్‌ స్టాండర్డ్‌ టైం (ఐఎస్‌టీ) అనేది భారతదేశ అధికారిక కాలమానం. 1947, సెప్టెంబరు 1న ఐఎస్‌టీని దేశమంతటా ప్రామాణిక సమయంగా ప్రవేశపెట్టారు. పోటీపరీక్షల కోణంలో దీని గురించి ముఖ్య విషయాలు తెలుసుకుందాం..!

• భూమిపై ఒకే ప్రామాణిక సమయాన్ని పాటించే ప్రాంతాన్ని టైం జోన్‌ అంటారు. ప్రామాణిక సమయం అనేది సాధారణంగా సూర్యుడికి సాపేక్షంగా ఉన్న భౌగోళిక స్థానంపై ఆధారపడి ఉంటుంది (geographical position relative to the sun). ప్రపంచం 24 టైం జోన్‌లుగా విభజితమైంది. ఇవి ప్రాథమికంగా రేఖాంశ ప్రాంతాలు. భూమి భ్రమణానికి అనుగుణంగా ప్రతి ఒక్కటి 15 డిగ్రీల రేఖాంశం వరకు విస్తరించి ఉంటుంది.
• ప్రపంచవ్యాప్తంగా సమయపాలన అంతా కోఆర్డినేటెడ్‌ యూనివర్సల్‌ టైం (యూటీసీ)పై ఆధారపడి ఉంటుంది. టైం జోన్‌లను యూటీసీ నుంచి వాటి గంటలు, నిమిషాల వ్యత్యాసాల ద్వారా నిర్వచిస్తారు. ఉదాహరణకు +5.30 అనేది యూటీసీ కంటే అయిదు గంటల 30 నిమిషాలు ముందు ఉంటుంది. ఈ జోన్‌లు వివిధ రేఖాంశాలు అంతటా సమయాన్ని ప్రామాణీకరించడంలో సాయం చేస్తాయి.  
• గతంలో భారతదేశంలో అనేక కాలమాన మండలాలు (టైం జోన్స్‌) ఉండేవి. 1802లో ఈస్టిండియా కంపెనీకి చెందిన బ్రిటిష్‌ ఖగోళశాస్త్రవేత్త జాన్‌ గోల్డింగ్‌హామ్‌ చెన్నై సమయాన్ని జీఎంటీ (గ్రీన్‌విచ్‌ మీన్‌ టైం)+5:30గా నిర్ణయించారు. అమెరికాలోని వాషింగ్టన్‌ డీసీలో 1884లో అంతర్జాతీయ మెరీడియన్‌ సమావేశం జరిగింది. గ్రీన్‌విచ్‌ రేఖాంశం ఆధారంగా ప్రపంచమంతటా కాల మండలాలను అది స్థిరపరిచింది.
• 1905లో మీర్జాపూర్‌ సమీపంలోని రేఖాంశాన్ని దేశం మొత్తానికి ప్రామాణిక సమయంగా ఎంపిక చేశారు. 1906, జనవరి 1న ఐఎస్‌టీని నెలకొల్పారు. 1947, సెప్టెంబరు 1న భారత ప్రభుత్వం దీన్ని అధికారికంగా ప్రవేశపెట్టింది. మనకు పొరుగున ఉన్న శ్రీలంక కూడా ఐఎస్‌టీనే అనుసరిస్తుంది. అయినప్పటికీ 1948 వరకు కోల్‌కతా సమయం, 1955 వరకు బొంబాయి సమయం వాడుకలో కొనసాగాయి.
• భారతదేశ ప్రామాణిక కాలమానాన్ని (Standard Meridian of India) 82.5 డిగ్రీల తూర్పు రేఖాంశం ఆధారంగా లెక్కిస్తారు. ఈ రేఖాంశం ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని ప్రయాగ్‌రాజ్‌కు దగ్గరున్న మీర్జాపుర్‌ పట్టణానికి కొద్దిగా పశ్చిమంగా, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కాకినాడ మీదుగా వెళ్తుంది. మీర్జాపుర్, గ్రీన్‌విచ్‌లోని రాయల్‌ అబ్జర్వేటరీ మధ్య రేఖాంశ అంతరం 5.30 గంటలు. మీర్జాపుర్‌ దగ్గరి సమయాన్నే దేశమంతటా పాటిస్తారు.
• భారతీయ ప్రామాణిక సమయాన్ని (ఇండియన్‌ స్టాండర్డ్‌ టైం) కేంద్ర వినియోగ వ్యవహారాల శాఖ 2026, ఆగస్టు 29న నోటిఫై చేసింది. లీగల్‌ మెట్రాలజీ చట్టం-2009లోని సెక్షన్‌ 52 కింద ఉన్న అధికారాలను ఉపయోగించి ఇందుకు సంబంధించిన నిబంధనలను విడుదల చేసింది. కోఆర్డినేటెడ్‌ యూనివర్సల్‌ టైం (యూటీసీ)కి 5.30 గంటలు జతచేస్తే వచ్చే సమయాన్ని భారతీయ ప్రామాణిక సమయంగా ప్రకటించింది.  

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

1. భూమిపై ఎన్ని కాల మండలాలు ఉన్నాయి?

(తెలంగాణ పోలీస్‌ ఎస్‌ఐ మెయిన్స్, 2016)

1) 20   2) 22   3) 24   4) 26

సమాధానం: 3

2. భారతదేశ ప్రామాణిక కాలం (ఐఎస్‌టీ) కింది వాటిలో ఏ ప్రాంత స్థానిక కాలానికి అనుగుణంగా ఉంటుంది?

(రాజస్థాన్‌ 3వ గ్రేడ్‌ లెవల్‌ 2 (జోధ్‌పూర్‌) సోషల్‌ స్టడీస్, 2012)

1) చెన్నై                     2) అలహాబాద్‌

3) కోల్‌కతా                   4) న్యూదిల్లీ

సమాధానం: 2 

3. భూమిని అనేక కాలమండలాలుగా విభజించారు. ప్రతి కాల మండలం ఎన్ని డిగ్రీల పరిధిని కలిగి ఉంటుంది?

(ఎస్‌ఎస్‌సీ సీహెచ్‌ఎస్‌ఎల్‌ టైర్‌ 1, 2023)

1) 24 డిగ్రీలు       2) 20 డిగ్రీలు

3) 15 డిగ్రీలు       4) 10 డిగ్రీలు

సమాధానం: 3

4. భారతదేశంలో సూర్యోదయం మొదట ఎక్కడ కనిపిస్తుంది?

(తెలంగాణ హైకోర్టు ఫీల్డ్‌ అసిస్టెంట్, 2025)

1) కన్యాకుమారి, తమిళనాడు            2) గోపాలపురం, ఒడిశా

3) డాంగ్, అరుణాచల్‌ ప్రదేశ్‌            4) పులికాట్, ఆంధ్రప్రదేశ్‌

సమాధానం: 3

5. Which of the following country has the most number of time zones?
(HP High Court Clerk, 2025)
1) Australia            2) India        3) France        4) None of above
Ans: 3
6. Which one of the following countries has the maximum time difference from Greenwich Mean Time (GMT)?
(NDA General Ability Test, 2021)
1) India        2) Nepal        3) Sri Lanka            4) Bhutan
Ans: 4
7. In which of the following regions days and nights are almost equal in length throughout the year?
(SSC MTS, 2023)
1) Tundra region        2) Equatorial region
3) Desert region        4) Mountain forest region
Ans: 2
8. Which is the first Indian state to see the sun rise?
(RBI Office Attendant, 2021)
1) Mizoram        2) Arunachal Pradesh        3) West Bengal        4) Maharashtra
5) Sikkim
Ans: 2