ప్రపంచ ఓజోన్‌ దినోత్సవం

సూర్యుడి నుంచి వెలువడే అతినీలలోహిత (యూవీ) కిరణాలు భూమిపై నేరుగా పడకుండా ఓజోన్‌ పొర రక్షణ కల్పిస్తుంది. భూతలం నుంచి 18 నుంచి 50 కి.మీ. వరకు ఉన్న ఆవరణాన్ని స్ట్రాటో ఆవరణం అంటారు. ఇందులో 25 - 40 కి.మీ. మధ్య ఒక దట్టమైన పొర ఉంటుంది. దీన్నే ఓజోన్‌ పొర అంటారు. మానవ చర్యల ఫలితంగా వాతావరణంలోని ఈ సహజసిద్ధ పొర సన్నగిల్లుతోంది. దీంతో భూమిపై జీవరాశులు యూవీ కిరణాల దుష్ప్రభావానికి గురవుతున్నాయి. ఓజోన్‌ పొర సంరక్షణకు తీసుకోవాల్సిన చర్యల గురించి ప్రజల్లో అవగాహన కల్పించే లక్ష్యంతో ఏటా సెప్టెంబరు 16న ‘ప్రపంచ ఓజోన్‌ దినోత్సవం’గా(World Ozone Day) నిర్వహిస్తారు. దీన్నే ‘అంతర్జాతీయ ఓజోన్‌ పొర పరిరక్షణ దినోత్సవం’ (International Day for the Preservation of the Ozone Layer) అని కూడా అంటారు. ఓజోన్‌ పొర క్షీణత గురించి కలిగే నష్టాలను ప్రజలకు తెలియజేయడంతోపాటు దీని రక్షణకు చేపట్టిన పరిష్కార మార్గాలను చెప్పడం ఈ రోజు ముఖ్య ఉద్దేశం.

• ఓజోన్‌ చాలా అస్థిరంగా ఉండే ప్రతిచర్యాత్మక వాయువు. దీని అణువులో మూడు ఆక్సిజన్‌ పరమాణువులు ఉంటాయి. ఇది శక్తిమంతమైన ఆక్సిడెంట్‌. దీన్ని O3తో సూచిస్తారు. స్ట్రాటో ఆవరణంలో సూర్యుడి నుంచి వచ్చే యూవీ రేడియోధార్మికత అనేది మాలిక్యులర్‌ ఆక్సిజన్‌తో చర్య జరిపినప్పుడు ఓజోన్‌ సహజసిద్ధంగా ఏర్పడుతుంది. అక్కడే అది రక్షణ కవచంలా ఉంటుంది. దీన్ని 1913లో ఫ్రెంచి భౌతికశాస్త్రవేత్తలు చార్లెస్‌ ఫాబ్రి, హెన్రీ బుయేసన్‌ కనుక్కున్నారు.
• ఓజోన్‌ పొర మందం క్షీణించినట్లు 1980 దశకంలో మొదటిసారి గుర్తించారు. యూరప్‌పై 8% ఓజోన్‌ విధ్వంసమైనట్లు తెలుసుకున్నారు. అంటార్కిటికాపై ఓజోన్‌ పొరలో 1985లో భారీ రంధ్రాన్ని కనుక్కున్నారు. ఈ రంధ్రం వల్లే ప్రమాదకర స్థాయిలో అతినీలలోహిత రేడియేషన్‌ భూ ఉపరితలాన్ని చేరుతోంది. ఇప్పటి వరకు భూ ఉపరితలంపై సరాసరి 4 శాతం ఓజోన్‌ క్షీణించినట్లు వివిధ గణాంకాలు వెల్లడించాయి.
• ఓజోన్‌ పొర నైట్రోజన్, హైడ్రోజన్, క్లోరిన్, బ్రోమిన్‌ అణువులతో చర్య జరిపినప్పుడు నశిస్తుంది. దీనికి కారణమయ్యే పదార్థాల్లో కొన్ని సహజంగా ఏర్పడితే, మరికొన్ని మానవ కార్యకలాపాల వల్ల సంభవిస్తాయి. ఓజోన్‌ పొర విధ్వంసానికి మానవుడే ప్రధాన కారణం. ఇందులో క్లోరోఫ్లోరోకార్బన్లు (సీఎఫ్‌సీ), బ్రోమోఫ్లోరోకార్బన్లు (బీఎఫ్‌సీ) ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తున్నాయి.  
• భారత్‌ 1992లో మాంట్రియల్‌ ప్రొటోకాల్‌పై సంతకం చేసింది. ఇందులో ఆర్టికల్‌ 5 కిందకు (అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశం) భారత్‌ వస్తుంది. ఒప్పందానికి అనుగుణంగా క్లోరోఫ్లోరో కార్బన్లు, కార్బన్‌ టెట్రాక్లోరైడ్, హాలోన్స్, మిథైల్‌ బ్రోమైడ్, మిథైల్‌ క్లోరోఫాంలను మన దేశం దశలవారీగా తొలగించింది. ప్రస్తుతం మాంట్రియల్‌ ప్రొటోకాల్‌ వేగవంతమైన షెడ్యూల్‌ ప్రకారం హైడ్రోక్లోరోఫ్లోరో కార్బన్‌లను దశలవారీగా తొలగిస్తున్నారు.
• ఓజోన్‌ పొర రక్షణ కోసం మొదటిసారి 1985, మార్చి 22న ఆస్ట్రియా రాజధాని వియన్నాలో సమావేశం జరిగింది. ఇందులో ఓజోన్‌ క్షీణతకు కారణమైన వివిధ అంశాలను కట్టడి చేయాలని వివిధ సూచనలతో ఒప్పందం రూపొందించారు. భారత్‌ సహా 20 దేశాలు దీనిపై సంతకాలు చేశాయి. దీనికి కొనసాగింపుగా 1987, సెప్టెంబరు 16న కెనడాలోని మాంట్రియల్‌ నగరంలో మరో సమావేశం జరిగింది.

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

1. ప్రపంచ ఓజోన్‌ దినోత్సవాన్ని ఏటా ఏ తేదీన నిర్వహిస్తారు?
(యూపీఎస్సీ సివిల్‌ సర్వీస్, 2014), (డబ్ల్యూబీసీఎస్‌ ప్రిలిమ్స్‌ 2017), (ఎంపీఎస్సీ ప్రిలిమ్స్, 2018), (యూకేపీఎస్సీ ప్రిలిమ్స్, 2022),
(యూపీ టీజీటీ బయాలజీ, 2009), (ఎంపీ పోలీస్‌ ఎస్‌ఐ, 2016), (యూపీపీఎస్సీ కంబైన్డ్‌ స్టేట్‌ ఎగ్జామ్, 2021), (డీఎస్‌ఎస్‌ఎస్‌బీ పట్వారీ, 2019),
(త్రిపుర టెట్, 2019), (ఆర్‌ఆర్‌బీ జేఈ, 2019)

1) సెప్టెంబరు 16                    2) ఏప్రిల్‌ 21

3) డిసెంబరు 25                 4) జనవరి 30

సమాధానం: 1

2. ఓజోన్‌ క్షీణత ఎక్కడ ఎక్కువగా ఉంటుంది?
(ఎస్‌ఎస్‌సీ జీడీ, 2019)

1) ఉష్ణమండల ప్రాంతాలు     2) భూమధ్యరేఖ

3) ధృవాలు               4) మహాసముద్రాలు

సమాధానం: 3

3. ఓజోన్‌ కింది ఏ ఆవరణంలో అధికంగా ఉంటుంది?
(యూపీ పోలీస్‌ ఎస్‌ఐ, 2021)

1) స్ట్రాటో ఆవరణం            2) హైడ్రో ఆవరణం

3) ట్రోపో ఆవరణం            4) మీసో ఆవరణం

సమాధానం: 1

4. మాంట్రియల్‌ ప్రొటోకాల్‌ ఎప్పటి నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది?
(ఎంపీటెట్, 2022)

1) 1985           2) 1987       3) 1988         4) 1989

సమాధానం: 4

5. The themes for World Ozone Day consistently highlight the success and future potential of which specific international treaty that governs the phase-out of ozone-depleting substances? 
(Delhi Police Constable (Executive), 2025)

1) Vienna Convention             2) Kyoto Protocol

3) Paris Agreement             4) Montreal Protocol

Ans: 4

6. Which of the following is an ozone-depleting substance?
(UGC NET, 2021)

1) Sulphur dioxide                2) Methyl chloride        

3) Carbon dioxide                4) Methane

Ans: 2

7. On 16 September 2025, World Ozone Day was observed under which theme?
(RRB NTPC (UG) CBT-I, 2026)

1) Montreal Protocol: Our Shield, Our Future

2) Ozone for Life

3) From Science to Global Action

4) Global Cooperation Protecting Life on Earth

Ans: 3

8. Where is ozone approximately found in the atmosphere and what is its primary role?
(MP Police SI, 2026)

1) 50 - 100 km, producing ultraviolet radiation

2) Above 100 km, stabilizing ultraviolet radiation

3) 0 - 10 km, greenhouse warming

4) 10 - 50 km, absorbing harmful ultraviolet radiation

Ans: 4