వాణిజ్య బ్యాంకులను జాతీయీకరణ చేసిన రోజు

దేశానికి స్వాతంత్య్రం వచ్చే నాటికి భారత్‌లో ప్రైవేట్‌ రంగానికి చెందిన బ్యాంకులే ఎక్కువగా ఉన్నాయి. వీటిపై ప్రజలకు పూర్తి విశ్వాసం ఉండేది కాదు. కొంతమంది ధనికులకు, వ్యాపారులకు మాత్రమే బ్యాంకింగ్‌ సదుపాయాలు అందుబాటులో ఉండేవి. ఆశించిన రీతిలో ఆర్థికాభివృద్ధి జరగలేదు. దీంతో ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం 1969, జులై 19న బ్యాంకులను జాతీయం చేయాలనే నిర్ణయం తీసుకుంది. ఇది బ్యాంకింగ్‌ వ్యవస్థలోనే విప్లవాత్మక మార్పులకు కారణమైంది. పోటీ పరీక్షల నేపథ్యంలో దీని గురించి తెలుసుకుందాం..!

బ్యాంకుల జాతీయీకరణ అంటే?

• ప్రైవేట్‌ బ్యాంకుల యాజమాన్యం, నియంత్రణను ప్రభుత్వ అధీనంలోకి మార్చడాన్ని బ్యాంకుల జాతీయీకరణ అంటారు. ఇది జరిగాక ఆ బ్యాంకుల్లో ప్రభుత్వం ప్రధాన వాటాదారుగా ఉంటుంది. అవి ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలుగా కార్యకలాపాలు సాగిస్తాయి.  బ్యాంకుల జాతీయీకరణ మన దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ రూపురేఖలను మార్చిన కీలకఘట్టంగా నిలిచింది. ఆర్థిక సమ్మిళిత, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో బలమైన రుణ లభ్యత దీనివల్ల సాధ్యమైంది.
• ప్రపంచంలో అతి ప్రాచీన వాణిజ్య బ్యాంకు - బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ వెనిస్‌. దీన్ని క్రీ.శ.1157లో ఇటలీలో స్థాపించారు. భారతదేశంలో నెలకొల్పిన మొదటి వాణిజ్య బ్యాంకు - బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ హిందుస్థాన్‌. అలెగ్జాండర్‌ అండ్‌ కో ఆంగ్ల ఏజెన్సీ హౌస్‌ క్రీ.శ.1770లో దీన్ని నెలకొల్పింది. పూర్తిగా భారతీయ యాజమాన్యంలో నెలకొల్పిన మొట్టమెదటి వాణిజ్య బ్యాంకు - ఔద్‌ వాణిజ్య బ్యాంకు. దీన్ని 1881లో ఉత్తర్‌ ప్రదేశ్‌లో స్థాపించారు. ఇది 1958 వరకు పనిచేసింది.
• స్వాతంత్య్రానంతరం దేశంలోని వాణిజ్య బ్యాంకులన్నీ కేవలం లాభాపేక్ష కోసమే కార్యకలాపాలు నిర్వహించేవి. దీంతో వ్యవసాయ రంగంతోపాటు, పారిశ్రామిక అవసరాల కోసం నిధుల కొరత తలెత్తి, ఆర్థిక కార్యకలాపాలు మందగించాయి. 1947-55 మధ్య కాలంలో దేశంలో 361 ప్రైవేట్‌ బ్యాంకులు కుప్పకూలాయి. 1969 నాటికి స్టేట్‌ బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా (ఎస్‌బీఐ) ఒక్కటే ప్రభుత్వరంగ బ్యాంక్‌ కాగా, మిగిలినవన్నీ ప్రైవేట్‌ రంగానికి చెందినవే.
• భారత్‌లో పారిశ్రామిక లైసెన్సింగ్‌ వ్యవస్థ పనితీరును సమీక్షించేందుకు ప్రభుత్వం 1967లో హజారే కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది. ఇది తన నివేదికలో పరిశ్రమలు, బ్యాంకులకు మధ్య అనుసంధానం లేకపోతే పరపతి ప్రణాళిక తీసుకురావడం కష్టమని పేర్కొంది. ఫలితంగా ప్రభుత్వం మొదట ‘సోషల్‌ కంట్రోల్‌’ని ప్రవేశపెట్టింది. దీంతో ఆశించిన ఫలితాలు రాకపోవడంతో 1969, జులై 19న నాటి ప్రధాని ఇందిరాగాంధీ బ్యాంకులను జాతీయం చేయాలనే నిర్ణయం తీసుకున్నారు.

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

1. కింది ఏ సంవత్సరంలో 14 వాణిజ్య బ్యాంకులను జాతీయీకరణ చేశారు?

(డబ్ల్యూబీసీఎస్‌ ప్రిలిమ్స్, 2020)

1) 1969    2) 1980    3) 1971   4) 1991

సమాధానం: 1

2. బ్యాంకుల జాతీయీకరణ కింది ఏ ఉద్దేశంతో జరిగింది?

(ఓపీఎస్సీ ఓఏఎస్, 2018)

1) పరిశ్రమలకు ఆర్థిక సాయం అందించడం

2) రుణ సౌకర్యాలు మెరుగుపరచడం

3) ఆర్థిక వ్యవస్థను పటిష్ఠం చేయడం

4) డిపాజిట్ల భద్రతను మెరుగుపరచడం

సమాధానం: 2

3. కింది బ్యాంకుల్లో 1969లో దేన్ని జాతీయం చేయలేదు?

(డీఎస్‌ఎస్‌ఎస్‌బీ పీజీటీ, 2021)

1) యునైటెడ్‌ బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా        2) బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా

3) ఆంధ్రా బ్యాంక్‌                        4) అలహాబాద్‌ బ్యాంక్‌

సమాధానం: 3

4. 1969లో మొత్తం ఎన్ని బ్యాంకులను జాతీయం చేశారు?

(డీఎస్‌ఎస్‌ఎస్‌బీ టీజీటీ (సోషల్‌ సైన్స్‌), 2025),

(ఆర్‌ఆర్‌బీ ఎన్‌టీపీసీ సీబీటీ, 2021)

1) 14   2) 13   3) 15   4) 12

సమాధానం: 1

5. Who was the Prime Minister of India when 14 major banks were nationalized in 1969?
(Delhi Police Constable (Executive) 2025)
1) Jawaharlal Nehru        2) Lal Bahadur Shastri
3) Indira Gandhi            4) Morarji Desai
Ans: 3
6. Choose the correct statement.
i. Banks were nationalised in India in 1969 and 1980.
ii. Nationalisation of Banks did bring financial inclusion 
(KVS PGT Economics Official Paper 2023)
1) Only i is correct            2) Only ii is correct
3) Both i and ii are correct    4) Both i and ii are incorrect
Ans: 3
7. In 1969, during the initial phase of bank nationalisation in India intended to broaden banking outreach, encourage financial inclusion, and regulate the flow of credit, how many leading commercial banks were brought under government ownership?
(NCL Assistant Foreman (Mechanical) Official Paper 2026)
1) Sixteen        2) Ten        3) Twelve        4) Fourteen
Ans: 4
8. Which of the following banks was the first full-fledged commercial bank of India?
(DSSSB Jail Warder Official Paper 2024)
1) Central Bank of India            2) Imperial Bank
3) Avadh Commercial Bank        4) Punjab National Bank
Ans: 3
9. Which of the following is NOT a commercial bank?
(DSSSB PGT (Political Science) Official Paper 2025)
1) Reserve Bank of India            2) Bank of Baroda
3) Axis Bank                4) State Bank of India
Ans: 1