భారత్‌లో జరిగిన ముఖ్యమైన పర్యావరణ ఉద్యమాలు

పర్యావరణ ఉద్యమాలు సాధారణంగా గాలి - నీటి కాలుష్యం, అటవీ నిర్మూలన, వాతావరణ మార్పు, వన్యప్రాణుల సంరక్షణ లాంటి సమస్యలపై దృష్టిసారిస్తాయి. ఇవి క్షేత్రస్థాయి సామాజిక సమీకరణ నుంచి ప్రపంచవ్యాప్త ప్రచారాలు, నిరసనల వరకు అనేక విభిన్న రూపాల్లో జరుగుతాయి. సుస్థిరతను ప్రోత్సహించి, పర్యావరణం - సహజ వనరులను రక్షించడం లాంటివి ఈ ఉద్యమ లక్ష్యాలు. మన దేశంలో ఇప్పటి వరకు జరిగిన ముఖ్యమైన పర్యావరణ ఉద్యమాల గురించి తెలుసుకుందాం.

బిష్ణోయి ఉద్యమం 

భారతదేశంలో తొలి పర్యావరణ ఉద్యమంగా ప్రసిద్ధి. 1730లో రాజస్థాన్‌లోని జోథ్‌పుర్‌ జిల్లాలో ఖేజార్లీ/ఖెజాడ్లి గ్రామానికి చెందిన ఉద్యమం. బిష్ణోయి జాతి ప్రజలను భారతదేశ మొట్టమొదటి పర్యావరణవేత్తలుగా పేర్కొంటారు. తాము పవిత్రంగా భావించే ఖేజ్రీ వృక్షాల నరికివేతను అడ్డుకోవడానికి ఈ ఉద్యమం ప్రారంభించారు.

చిప్కో ఉద్యమం

ఇది 1973, ఏప్రిల్‌లో ఉత్తరాఖండ్‌లోని చమోలీ జిల్లాలో జరిగింది (అప్పట్లో ఇది ఉత్తర్‌ ప్రదేశ్‌లో భాగంగా ఉండేది). భారతదేశంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ పర్యావరణ ఉద్యమాల్లో చిప్కో ఒకటి. చెట్లను నరకకుండా కాపాడేందుకు ప్రజలు వాటిని కౌగిలించుకోవడం వల్ల దీనికి ఆ పేరు వచ్చింది. హిందీలో చిప్కో అంటే కౌగిలించుకోవడం అని అర్థం. సుందర్‌లాల్‌ బహుగుణ, గౌరీదేవి, చండీప్రసాద్‌ భట్‌ తదితరులు నాయకత్వం వహించారు. 

సైలెంట్‌ వ్యాలీ రక్షణ ఉద్యమం

ఉష్ణమండల సతతహరిత అడవిని (tropical evergreen forest) రక్షించడానికి 1973లో కేరళలోని పాలక్కాడ్‌ జిల్లాలో సైలెంట్‌ వ్యాలీ ఉద్యమం జరిగింది. సైలెంట్‌ వ్యాలీ ఒక ప్రత్యేక పర్యావరణ వ్యవస్థ. ఇది అనేక అంతరించిపోతోన్న వృక్ష, జంతుజాతులకు నిలయం. ఈ ప్రాంతం పశ్చిమ కనుమల్లో భాగం. ఇది ప్రపంచంలోని ఎనిమిది అత్యంత జీవవైవిధ్య కేంద్రాల్లో ఒకటిగా గుర్తింపు పొందింది. 

జంగిల్‌ బచావో ఆందోళన్‌

దీన్ని ఝార్ఖండ్‌ జంగిల్‌ బచావో ఆందోళన్‌ అని కూడా పిలుస్తారు. ఆదివాసీ వర్గాల సంప్రదాయ హక్కులతోపాటు అడవులను పరిరక్షించడంపై ఈ ఉద్యమం దృష్టి సారించింది. 1982 బిహార్‌లోని సింగ్భమ్‌ (ప్రస్తుతం ఝార్ఖండ్‌లో ఉంది)లో జరిగింది. సింగ్భమ్‌ గిరిజనులు ఇందులో పాల్గొన్నారు. ఈ ఉద్యమ తీవ్రతను గుర్తించిన భారత ప్రభుత్వం 2006లో అటవీ భూములపై గిరిజనుల హక్కులను గుర్తిస్తూ ‘అటవీ హక్కుల చట్టం’ రూపొందించింది.

తెహ్రీ డ్యామ్‌ వ్యతిరేక పోరాటం

ఉత్తరాఖండ్‌లోని తెహ్రీ సమీపంలో ఉన్న భాగీరథి నదిపై 2400 మెగావాట్ల జలవిద్యుత్‌ ప్రాజెక్టు నిర్మాణాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ జరిగిన పర్యావరణ, సామాజిక ఉద్యమం ఇది. 1980 దశకంలో సుందర్‌లాల్‌ బహుగుణ నేతృత్వంలో ప్రారంభమైంది. లక్షలాది ప్రజల స్థానభ్రంశం, తెహ్రీ పట్టణం ముంపునకు గురికావడం, హిమాలయాల్లో తీవ్రమైన పర్యావరణ - భూకంప ప్రమాదాలు మొదలైన అంశాలు ఈ ఉద్యమానికి దారితీశాయి.  

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

1. జోధ్‌పూర్‌ సమీపంలోని ఖేజార్లీ గ్రామంలో ఖేజ్రీ చెట్ల రక్షణ కోసం 363 మందితో సహా కింది ఎవరు ప్రాణత్యాగం చేశారు?

(డీఎస్‌ఎస్‌ఎస్‌బీ టీజీటీ, 2025)

1) కవితా దేవి బిష్ణోయ్‌                2) సునీతా దేవి బిష్ణోయ్‌

3) అనితా దేవి బిష్ణోయ్‌            4) అమృతా దేవి బిష్ణోయ్‌

సమాధానం: 4

2. చిప్కో ఉద్యమం ఎక్కడ ప్రారంభమైంది?

(యూకేపీఎస్సీ లోయర్‌ పీసీఎస్‌ ప్రిలిమ్స్, 2021)

1) తెహ్రీ      2) చమోలి            3) ఉత్తర కాశీ       4) అల్మోరా

సమాధానం: 2

3. బిష్ణోయ్‌ ఉద్యమం కింది దేనికి వ్యతిరేకంగా ప్రారంభమైంది?

(ఎస్‌ఎస్‌సీ సీజీఎల్, 2017)

1) చెట్లను నరకడం            2) లింగ వివక్ష

3) జంతువధ                4) పెరుగుతున్న కాలుష్యం

సమాధానం: 1

4. భారతదేశంలో అత్యంత పురాతన పర్యావరణ ఉద్యమం ఏది?

(ఎంహెచ్‌ ఎస్‌ఈటీ పేపర్‌ 2, సోషియాలజీ, 2021)

1) చిప్కో ఉద్యమం           2) బిష్ణోయ్‌ ఉద్యమం

3) జంగిల్‌ బచావో ఆందోళన్‌        4) అప్పికో ఉద్యమం

సమాధానం: 2

5. The Silent Valley Movement was started in 1973 in the state of:
(SSC CPO, 2020)
1) Odisha        2) Kerala        3) Andhra Pradesh         4) Himachal Pradesh
Ans: 2
6. To which of the following communities living in western Rajasthan on the border of the Thar desert has conservation of forest and wildlife been a religious tenet ?
(RRB Group D, 2022)
1) Vaishya Community        2) Chhipa community
3) Bishnoi community            4) Bhil community
Ans: 3
7. Which of the following movement originated from an incident in a remote village called Reni in Garhwal, high-up in the Himalayas during the early 1970s?
(DSSSB TGT, 2021)
1) The Chipko Andolan        2) The Namami Gange Andolan
3) The Sai Raksha Andolan        4) Narmada Bachao Andolan
Ans: 1