భారతదేశంలోని ముఖ్యమైన పర్వత శ్రేణులు

భూమి ఉపరితలం నుంచి నిటారుగా ఉండే ఎత్తయిన భూభాగాలే పర్వతాలు. ఇవి దేశ సహజ సౌందర్యానికి ప్రతిబింబంగా, పర్యావరణ, సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉంటాయి. మన దేశంలో వివిధ ప్రాంతాల మీదుగా అనేక పర్వత శ్రేణులు విస్తరించి ఉన్నాయి. ప్రతి ఒక్కటి ప్రత్యేక లక్షణాలు, ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉన్నాయి. దాదాపు అన్ని పోటీపరీక్షల్లో స్టాటిక్‌ జీకే కింద ఈ అంశంపై ప్రశ్నలు వస్తుంటాయి. ఈ నేపథ్యంలో మన దేశంలోని ముఖ్యమైన పర్వత శ్రేణుల గురించి తెలుసుకుందాం..!

పర్వతాలు అంటే?

• భూమి ఉపరితలంపై సముద్రమట్టం నుంచి 900 మీటర్లు - అంతకంటే ఎక్కువ ఎత్తులో, అంచుల్లో ఎక్కువ వాలు కలిగి, పార్శ్వాలు తక్కువ శిఖర వైశాల్యంతో మొనదేలి ఉండే శిలా స్వరూపాలను పర్వతాలుగా పేర్కొంటారు. అంతకంటే తక్కువ ఎత్తులో ఉండే స్వరూపాలను ‘కొండలు’ అంటారు.
• అగ్నిపర్వత క్రియాశీలత, భేదక క్రమక్షయం, భూపటల చలనాలు ఈ మూడింటిలో రెండు లేదా మూడు బలాలు ఏక కాలంలో ఏదైనా ప్రాంతంపై పనిచేయడం వల్ల క్లిష్టమైన పర్వత నిర్మాణం జరుగుతుంది.

పర్వతాల గురించి అధ్యయనం చేసేందుకు వాటి ఆకారం, పరిమాణాల ఆధారంగా కొన్ని పేర్లు పెట్టారు. అవి:

1. పర్వత శ్రేణి: పర్వతాలు ఒకదాని తర్వాత మరొకటి గుంపులు గుంపులుగా చాలా దూరం విస్తరించి ఉండే అమరికను పర్వత శ్రేణి అంటారు.

2. పర్వత వ్యవస్థ: వయసులో, ఉద్భవరీత్యా సంబంధం ఉన్న పర్వత శ్రేణులు దాదాపు సమాంతరంగా ఉంటే, వాటిని పర్వత వ్యవస్థ అంటారు. ఉదా: హిమాలయ పర్వతాలు.

3. పర్వత గొలుసు: కొన్ని పర్వత శ్రేణులు, పర్వత వ్యవస్థలు వయసు, ఉద్భవ రీత్యా ఒకదానితో మరొకటి సంబంధం లేకపోయినా ఒక బెల్ట్‌గా ఏర్పడితే వాటిని పర్వత గొలుసు అంటారు. ఉదా: ఆండీస్‌ పర్వతాలు

4. సముదాయం: ఒక నిర్దిష్ట అమరిక లేకుండా ఉండే పర్వతాలను సముదాయం అంటారు.

భారతదేశంలోని పర్వతాలు..

• దక్షిణాసియాలోని విశాల భారతదేశం అనేక రకాల పర్వత శ్రేణులకు నిలయంగా ఉంది. ఉత్తరాన పెట్టని కోటలా హిమాలయాలు సరిహద్దును ఏర్పరుస్తున్నాయి. ఇవి జమ్మూ-కశ్మీర్, ఉత్తరాఖండ్, హిమాచల్‌ ప్రదేశ్, సిక్కిం, అరుణాచల్‌ ప్రదేశ్‌ మీదుగా విస్తరించి, ఒక సహజ గోడను ఏర్పరుస్తున్నాయి. అంతేకాకుండా ప్రపంచంలోనే ఎత్తయిన పర్వతమైన ఎవరెస్ట్‌ హిమాలయాల్లోనే ఉంది. పశ్చిమ తీరానికి సమాంతరంగా పశ్చిమ కనుమలు ఉన్నాయి. తూర్పు ప్రాంతంలో తూర్పు కనుమలు; వాయవ్య రాష్ట్రాల్లో ఆరావళి పర్వత శ్రేణి; మధ్య భారతదేశంలో వింధ్య, సాత్పూరా పర్వతాలు విస్తరించి ఉన్నాయి.  
• ఈ పర్వతాలు రుతుపవన గాలులను అడ్డుకోవడం ద్వారా దేశంలో వాతావరణ పరిస్థితులను నియంత్రిస్తాయి. వర్షపాతాన్ని కలిగిస్తాయి. హిమాలయాలు మధ్య ఆసియా నుంచి వచ్చే చల్లటి గాలుల నుంచి దేశాన్ని రక్షిస్తాయి.
• వ్యవసాయానికి, తాగునీటి అవసరాలకు ఉపయోగపడే గంగా, యమునా, బ్రహ్మపుత్ర లాంటి అనేక నదులు ఈ పర్వత శ్రేణుల్లోనే పుట్టాయి.
• పర్వతాలు అడవులు, వన్యమృగాలు, ఖనిజ సంపదకు నిలయం. పర్యాటకానికి కూడా ఇవి ఉపయోగపడతాయి. 

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

1. భారతదేశంలోని ప్రధాన పర్వత శ్రేణుల్లో కింది ఏది భాగం కాదు?

(ఎన్‌టీపీసీ సీబీటీ, 2017)

1) హిందూకుష్‌     2) వింధ్య         3) ఆరావళి        4) సాత్పూరా

సమాధానం: 1

2. కింది పర్వత శ్రేణుల్లో ఏది ద్వీపకల్ప పీఠభూమికి చెందింది?

(ఆర్‌ఆర్‌బీ ఎన్‌టీపీసీ (యూజీ), 2025)

1) శివాలిక్‌ శ్రేణి                 2) జన్స్కార్‌ శ్రేణి

3) అజంతా శ్రేణి             4) కారకోరం శ్రేణి

సమాధానం: 3

3. Which of the following mountain ranges is known as the 'Garhwal Himalayas'?
(AP High Court Stenographer 2025)
1) Himachal        2) Mahabharat Lekh        3) Shiwalik        4) Himadri
Ans: 4
4. Which of the following ranges is the most recent one?
(CGPSC Civil Service 2018)
1) Aravallis                2) Vindhyachal Range        
3) The Himalayas            4) The Eastern Ghats
Ans: 3
5. Which of the following mountain ranges/hills is not located in the North-Eastern states of India?
(CRPF Constable Technical Tradesman 2023)
1) Zanskar mountain range        2) Dafla Hills
3) Patkai Bum Hills                4) Mizo Hills
Ans: 1
6. The Himalayas consist of ______ main parallel ranges.
(SSC Matric Level 2020)
1) four        2) three        3) six        4) five
Ans: 2