జాతీయ సేవా పథకం (ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌) దినోత్సవం

జాతీయ సేవా పథకం (ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌) అనేది యువజన వ్యవహారాలు, క్రీడల మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో నడిచే భారత ప్రభుత్వ కార్యక్రమం. ఉన్నత విద్యను అభ్యసించే విద్యార్థులు తమ పాఠ్యాంశాలతోపాటు సమాజ సేవలో పాల్గొనేలా ప్రోత్సహించడం దీని ఉద్దేశం. వ్యక్తులతో మంచి సంబంధాలను పెంపొందించుకోవడం, సమాజ శ్రేయస్సు పట్ల బాధ్యతగా వ్యవహరించడం లాంటి వాటిపై ఇది దృష్టి సారిస్తుంది. ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌ అనేది ప్రధానంగా వ్యక్తిత్వ వికాసాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకుని మొదలైంది. జాతీయ సేవా పథకం (ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌) ప్రారంభానికి గుర్తుగా ఏటా సెప్టెంబరు 24న ‘జాతీయ సేవా పథకం’ (National Service Scheme - NSS Day) దినోత్సవాన్ని నిర్వహిస్తారు. విద్యార్థులను దేశసేవలో భాగస్వాములను చేయడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశం.

• సమాజ సేవ ద్వారా విద్యార్థుల వ్యక్తిత్వాన్ని అభివృద్ధి చేయడం ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌ ప్రధాన లక్ష్యం. ఇది విద్యార్థులకు ప్రజలకు సేవ చేసే అవకాశం కల్పిస్తుంది. వారిలో సామాజిక భద్రత అనే భావనను పెంపొందించి, జాతీయాభివృద్ధికి దోహదం చేస్తుంది.

ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌ నినాదం - ‘నేను కాదు, మీరు కూడా’ (NOT ME, BUT YOU).

• ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌ వలంటీర్‌గా ఉన్న విద్యార్థి వరుసగా రెండేళ్ల కాలంలో కనీసం 240 గంటలు, అంటే ఏడాదికి 120 గంటలు ప్రయోజనకరమైన సామాజిక శ్రమ చేయాలి. ఇలా చేసినవారికి జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు ఉండే ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌ సర్టిఫికెట్‌ లభిస్తుంది. ఉన్నత చదువుల్లో, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో దీనికి వెయిటేజీ ఉంటుంది.
• 1969లో 37 విశ్వవిద్యాలయాలు, సుమారు 40వేల వలంటీర్లతో ప్రారంభమైన ఎన్ఎస్‌ఎస్‌ ప్రస్తుతం 771 విశ్వవిద్యాలయాలు, 53 కౌన్సిల్‌/ డైరెక్టరేట్ల పరిధిలోకి విస్తరించింది. ఇది 29,593 కళాశాలలు/ సాంకేతిక విద్యాసంస్థలు, 13,661 సీనియర్‌ సెకండరీ పాఠశాలలను కవర్‌ చేస్తోంది. ప్రారంభం నుంచి ఇప్పటి వరకు 8.2 కోట్లకు పైగా విద్యార్థులు ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌ ద్వారా లబ్ధి పొందారు.
• భారత ప్రభుత్వం ఏటా దేశవ్యాప్తంగా వివిధ ప్రాంతాల్లో జాతీయ సమైక్యతా శిబిరాలను ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఇవి ఏడు రోజుల పాటు జరుగుతాయి. ప్రతి శిబిరంలో 200 మంది ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌ వలంటీర్లు షెడ్యూల్‌ చేసిన కార్యక్రమాలు చేపడతారు. శ్రమదానం (చెట్లు నాటడం, పాడైపోయిన రోడ్లు - ప్రభుత్వ భవనాలకు మరమ్మత్తులు చేయడం), రక్తదానం, పారిశుద్ధ్య కార్యక్రమాల నిర్వహణ లాంటివి ఇందులో ఉంటాయి.
• విపత్తులు సంభవించినప్పుడు వీరు సంఘటనా స్థలంలోని క్షతగాత్రులను వైద్య శిబిరాలకు తరలించడం, సహాయ కార్యక్రమాలు చేపట్టడం లాంటివి చేస్తారు. ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌ శిబిరాల్లో ట్రెక్కింగ్, వాటర్‌ రాఫ్టింగ్, పారాసెయిలింగ్, బేసిక్‌ స్కీయింగ్‌ లాంటి సాహస కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తారు. అర్హులైన వలంటీర్లకు న్యూదిల్లీలో జరిగే గణతంత్ర దినోత్సవ పరేడ్, జాతీయ యువజన ఉత్సవాలు, జాతీయ సమైక్యతా శిబిరం, ఇతర జాతీయ స్థాయి కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనే అవకాశం లబిస్తుంది.
• ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌ చిహ్నం - రథచక్రం. కోణార్క్‌ సూర్యదేవాలయంలోని రథచక్రం ఆధారంగా దీన్ని రూపొందించారు. చక్రంలోని 8 చువ్వలు (bars) కాలానికి ప్రతీక. ఇది దేశ సేవ కోసం నిరంతరం సిద్ధంగా ఉండాలని వలంటీర్లకు గుర్తు చేస్తుంది. చిహ్నంలోని ఎరుపు రంగు ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌ స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు ప్రదర్శించే శక్తికి, ఉత్సాహానికి, ముదురు నీలం రంగు విశ్వాసానికి ప్రతీకగా భావిస్తారు.  

చారిత్రక నేపథ్యం

భారతదేశానికి స్వాతంత్య్రం వచ్చాక యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్‌ కమిషన్‌ (యూజీసీ) విద్యా సంస్థల్లోని విద్యార్థులు స్వచ్ఛంద జాతీయ సేవ చేసేలా ప్రోత్సహించాలని కేంద్రానికి సూచించింది. 1958లో నాటి ప్రధాని జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ యూజీసీ ప్రతిపాదనను పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సిందిగా అన్ని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులకు లేఖ రాశారు. దీనిపై ఒక నిర్దిష్ట ప్రణాళికను రూపొందించాల్సిందిగా ఆయా రాష్ట్రాల విద్యా మంత్రిత్వ శాఖలను ఆయన కోరారు. మహాత్మా గాంధీ 100వ జయంతిని పురస్కరించుకుని జాతీయ సేవా పథకాన్ని (ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌) 1969, సెప్టెంబరు 24న నాటి కేంద్ర విద్యాశాఖ మంత్రి డాక్టర్‌ వీకేఆర్‌వీ రావు ప్రారంభించారు. దీని సిద్ధాంతం గాంధీజీ ఆశయాల నుంచి ప్రేరణ పొందింది. జాతీయ సేవా పథకం ఏర్పాటు సూచికగా ఏటా సెప్టెంబరు 24న ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌ దినోత్సవంగా నిర్వహిస్తున్నారు.

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

1. విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ నేషనల్‌ సర్వీస్‌ స్కీంను ఏ సంవత్సరంలో ప్రారంభించింది?

(డీఎస్‌ఎస్‌ఎస్‌బీ టీజీటీ (సోషల్‌ సైన్స్‌), 2025)

1) 1971-72    2) 1969-70

3) 1970-71   4) 1972-73

సమాధానం: 2

2. ఎన్‌ఎస్‌ఎస్, ఎన్‌సీసీ కార్యకలాపాలను......

(డీఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌బీ ఎన్‌డీఎంసీ పీఆర్‌టీ, 2022)

1) ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో మాత్రమే ప్రోత్సహించాలి

2) ప్రైవేట్ పాఠశాలల్లో మాత్రమే ప్రోత్సహించాలి

3) ఆర్మీ పాఠశాలల్లో మాత్రమే ప్రోత్సహించాలి

4) అన్ని పాఠశాలల్లో ప్రోత్సహించాలి

సమాధానం: 4

3. జాతీయ సేవా పథకం (ఎన్‌ఎస్‌ఎస్‌) దినోత్సవాన్ని ఏటా ఏ తేదీన నిర్వహిస్తారు?

(యూపీపీఎస్సీ జీఐసీ లెక్చరర్‌ ఎకనామిక్స్, 2017),

(యూపీ పోలీస్‌ ఎస్‌ఐ, 2021),

1) జూన్‌ 5                    2) సెప్టెంబరు 24

3) సెప్టెంబరు 14               4) జులై 5

సమాధానం: 2

4. నేషనల్‌ సర్వీస్‌ స్కీం కింది ఏ మంత్రిత్వ శాఖ అధీనంలో ఉంటుంది?

(ఎంపీ పోలీస్‌ కానిస్టేబుల్, 2023)

1) రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ            

2) హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ

3) యువజన వ్యవహారాలు, క్రీడల మంత్రిత్వ శాఖ

4) సామాజిక న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ

సమాధానం: 3

5. "Not me, but you" is the motto of which one of the following youth organizations/schemes?
(NDA-II (GAT), 2024)
1) Rashtriya Yuva Sashaktikaran Karyakram
2) National Service Scheme (NSS)
3) National Young Leaders Programme
4) National Discipline Scheme (NDS)
Ans: 2
6. The National Service Scheme (NSS) Award for the year 2019-20 will be given to how many awardees in 3 different categories in September 2021?
(RPF Constable, 2024)
1) 18        2) 26        3) 38        4) 42        5) 54
Ans: 4