కేంద్ర ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ (సీఈసీ)

మన దేశంలో స్వేచ్ఛగా ఎన్నికలు నిర్వహించి, ప్రజాస్వామ్యాన్ని పరిరక్షించే రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థే ఎన్నికల కమిషన్‌. ఇది చట్టాలను, రాజ్యాంగ సూత్రాలను కచ్చితంగా అమలు చేస్తూ.. న్యాయాధికారాలు ప్రదర్శించే స్వయం ప్రతిపత్తి వ్యవస్థ. ఈ స్వతంత్ర సంఘానికి ఒక ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ (సీఈసీ), ఇద్దరు ఇతర కమిషనర్లు ఉంటారు. ప్రస్తుత సీఈసీ జ్ఞానేశ్‌కుమార్‌ను విధుల నుంచి తొలగించే అభిశంసన తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టాలని కోరుతూ ఇండియా కూటమి విపక్షాలు పార్లమెంట్‌ ఉభయసభల్లో 2026, మార్చి 13న నోటీసులు సమర్పించాయి. ఈ నేపథ్యంలో సీఈసీ అభిశంసన గురించి పోటీపరీక్షల కోణంలో ముఖ్యమైన అంశాలు తెలుసుకుందాం..!

ఎన్నికల సంఘం..

• మనది ప్రజాస్వామ్య దేశం. అంటే పరిపాలనా నిర్వహణ కోసం ప్రజలు తమ తరఫున ప్రతినిధులను ఎంపిక చేసుకుని చట్టసభలకు పంపుతారు. ఇందుకోసమే ఎన్నికలు జరుగుతాయి. వీటి నిర్వహణకు భారత రాజ్యాంగం ‘ఎన్నికల సంఘం’ అనే వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసింది. ఇది 1950, జనవరి 25 నుంచి ఉనికిలోకి వచ్చింది.
• ఇది స్వేచ్ఛాయుత వాతావరణంలో, నిష్పక్షపాతంగా, నిర్ణీత కాలవ్యవధుల్లో, సమర్థవంతంగా ఎన్నికలు నిర్వహిస్తూ ప్రజాస్వామ్య పరిరక్షణలో కీలకపాత్ర పోషిస్తోంది.  
• భారత రాజ్యాంగంలోని 15వ భాగంలో ఆర్టికల్‌ 324 నుంచి 329 వరకు కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం గురించి పేర్కొన్నారు. 

నియామకం

• ప్రధాన, ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్లను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. వీరి పదవీ కాలం పదవి చేపట్టిన తేదీ నుంచి ఆరు సంవత్సరాలు లేదా 65 సంవత్సరాలు వయసు నిండే వరకు ఉంటుంది.
• వీరు భారత సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులకు లభించే హోదా, జీతాన్ని పొందుతారు.
• మన రాజ్యాంగంలో ఎన్నికల కమిషనర్‌గా నియమించేందుకు ఎలాంటి నిర్దిష్ట అర్హతలను పేర్కొనలేదు. సాధారణంగా ఇండియన్‌ అడ్మినిస్ట్రేటివ్‌ సర్వీస్‌ (ఐఏఎస్‌) అధికారులను ఈ పోస్టుకు ఎంపిక చేస్తారు. 

తొలగింపు విధానం

• ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ను అసమర్థత, అధికార దుర్వినియోగం లాంటి కారణాలతో సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులను తొలగించే పద్ధతిలో అభిశంసన తీర్మానం ద్వారా తొలగించవచ్చు. దీన్ని ఆర్టికల్‌ 324(5), 1968 న్యాయమూర్తుల విచారణ చట్టం ద్వారా నిర్వహిస్తారు.
• ఈ తీర్మానాన్ని లోక్‌సభలో లేదా రాజ్యసభలో ప్రవేశపెట్టొచ్చు. దీనిపై లోక్‌సభలోని 100 మంది సభ్యులు లేదా రాజ్యసభలోని 50 మంది సంతకం చేయాలి. దాన్ని సంబంధిత ప్రిసైడింగ్‌ అధికారికి (లోక్‌సభ స్పీకర్‌ లేదా రాజ్యసభ ఛైర్మన్‌) సమర్పించాలి.
• ప్రతిపాదనలకు ఆమోదం తెలిపిన సంఖ్యాబలం ఆధారంగా దాన్ని స్పీకర్‌/ ఛైర్మన్‌ అంగీకరించవచ్చు లేదా తిరస్కరించవచ్చు. 

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

1. కింది ఆర్టికల్స్‌లో ఏది ఎన్నికల సంఘానికి సంబంధించిన నిబంధనను కలిగి ఉంది?

(డీఎస్‌ఎస్‌ఎస్‌బీ గ్రేడ్‌ 4, 2019),(డీఎస్‌ఎస్‌ఎస్‌బీ టీజీటీ, 2018)

1) ఆర్టికల్‌ 324                2) ఆర్టికల్‌ 143

3) ఆర్టికల్‌ 243                4) ఆర్టికల్‌ 233

సమాధానం: 1

2. భారత ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ను ఎవరు నియమిస్తారు?

(ఎస్‌ఎస్‌సీ సీహెచ్‌ఎస్‌ఎల్, 2018),(హెచ్‌పీ హైకోర్ట్‌ క్లర్క్, 2025),

(ఎంపీపీఈబీ గ్రూప్‌ 2 - లేబర్‌ ఇన్‌స్పెక్టర్, 2017)

1) భారత రాష్ట్రపతి                          2) భారత ప్రధానమంత్రి

3) భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి        4) భారత హోం శాఖ మంత్రి

సమాధానం: 1

3. భారతదేశ మొదటి ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ ఎవరు?

(ఎస్‌ఎస్‌సీ సీజీఎల్, 2023)

1) సుకుమార్‌ సేన్‌            2) ఎస్‌పీ సేన్‌ వర్మ

3) బీబీ టాండన్‌                4) ఆర్‌కే త్రివేది

సమాధానం: 1

4. What is the tenure of the Chief Election Commissioner of India?
(UPPSC Civil Service 2012)
1) Five Years
2) During the pleasure of the President
3) Six years or till the age of 65 years whichever is earlier
4) Five years or till the age of 65 years whichever is earlier
Ans: 3
5. The Election Commission of India was established in accordance with the Constitution on
(Tripura TET 2016)
1) 26th January, 1950        2) 25th January, 1950
3) 26th January, 1948        4) 15th August, 1950
Ans: 2