భారతదేశంలోని బయోడైవర్సిటీ హాట్‌స్పాట్స్‌

భూమి అనేక రకాల వృక్ష, జంతు జాతులకు నిలయం. ఒక నిర్దిష్ట ఆవాసంలోని మొక్కలు, జంతు జాతుల మధ్య ఉండే భిన్నత్వాన్నే జీవవైవిధ్యం అంటారు. స్థిరమైన, ఆరోగ్యవంతమైన ఆవరణ వ్యవస్థను నిర్మించడానికి ఇది తోడ్పడుతుంది. బయోడైవర్సిటీ అనేది జాతీయ సంపదకు సూచిక. మానవ జీవనానికి, వికాసానికి ఆధారం. అయితే మానవ చర్యల ఫలితంగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా జీవవైవిధ్యానికి ముప్పు వాటిల్లుతోంది. దీంతో వాతావరణ స్థిరత్వం లోపించడంతోపాటు కరవులు, వరదలు లాంటి విపత్తులు సంభవిస్తున్నాయి. ఆహార భద్రత, ప్రజల జీవనోపాధికి నష్టం కలుగుతోంది. అందుకే జీవవైవిధ్యాన్ని రక్షించుకునేందుకు బయోడైవర్సిటీ హాట్‌స్పాట్‌లను ఏర్పాటు చేశారు. పోటీపరీక్షల నేపథ్యంలో దీని గురించి ముఖ్యమైన విషయాలు తెలుసుకుందాం..!

బయోడైవర్సిటీ హాట్‌స్పాట్స్‌ అంటే?

• జీవవైవిధ్యం అధికంగా ఉండి, స్థానీయ జాతులు ఎక్కువ సంఖ్యలో నివసిస్తూ కాలక్రమేణా మానవ ప్రమేయం వల్ల వచ్చిన మార్పులతో సంఘర్షణకు గురై, కొన్ని జాతులు అంతరించిపోయే ప్రమాదం ఉన్న ప్రాంతాలే జీవవైవిధ్య సున్నిత ప్రాంతాలు (బయోడైవర్సిటీ హాట్‌స్పాట్స్‌).
• స్థానీయ జాతి అంటే ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతంలో పెరిగేవి. అవి మొక్కలు - పుష్ప జాతులు, జంతు జాతులు కావొచ్చు. ఈ హాట్‌స్పాట్‌లు అనేక అంతరించే దశలో ఉన్న జాతులకు నిలయంగా ఉంటాయి.
• బయోడైవర్సిటీ హాట్‌స్పాట్‌ అనే పదాన్ని మొదటిసారి 1988లో నార్మన్‌ మేయర్స్‌ ఉపయోగించారు. 

ఎవరు.. ఎలా గుర్తిస్తారు?

• అమెరికాలోని ‘కన్జర్వేషన్‌ ఇంటర్నేషనల్‌’ బయోడైవర్సిటీ హాట్‌స్పాట్‌లకు గుర్తింపు ఇస్తుంది. 1999లో ఇది మొదటిసారి 25 హాట్‌స్పాట్‌లను గుర్తించింది. 
• ఈ హాట్‌స్పాట్‌ల నిర్వహణకు కావాల్సిన నిధులను క్రిటికల్‌ ఎకోసిస్టం పార్ట్‌నర్‌షిప్‌ ఫండ్‌ (సీఈపీఎఫ్‌) అందిస్తుంది.
• అంతరించిపోయే దశలో ఉన్న జీవులను సంరక్షించేందుకు బయోడైవర్సిటీ హాట్‌స్పాట్‌లను గుర్తిస్తారు. దీన్ని రెండు కారకాల ద్వారా చేస్తారు. అవి: 
• 1. అంతర్జాతీయ స్థాయిలో గుర్తించిన స్థానీయ జాతులు కనీసం 0.5% నివసిస్తూ ఉండాలి లేదా కనీసం 1500 స్థానీయ జాతులుండాలి. 
• 2. మానవ చర్యల వల్ల సహజసిద్ధమైన ఆవరణ దాదాపు 70% మార్పులకు గురై ఉండాలి.

భారత్‌లో హాట్‌స్పాట్‌లు

• మన దేశంలో 4 హాట్‌స్పాట్లు ఉన్నాయి. ప్రపంచ జీవవైవిధ్యంలో 7 - 8% ఇక్కడే ఉంది. అవి:
• 1. హిమాలయాలు: ఈ ప్రాంతంలో 163 అంతరించిపోతున్న జాతులున్నాయి. ఇందులో వైల్డ్‌ ఏషియన్‌ వాటర్‌ బఫెలో, వన్‌-హార్న్‌ రైనో ఉన్నాయి.   
• 2. పశ్చిమ కనుమలు: ఇక్కడి వైవిధ్యత కారణంగా యునెస్కో 2012లో ఈ ప్రాంతంలోని 48 ప్రాంతాలను ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలుగా ప్రకటించింది. కొండన ఎలుక, మలబార్‌ సివెట్, సింహం తోక కోతి, నీలగిరి తార్, మలబార్‌ గ్రే హార్న్‌బిల్‌ (పక్షి) లాంటివి ఇక్కడ ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి.
• 3. ఇండో - మయన్మార్‌ హాట్‌స్పాట్‌: హిమాలయాలను మినహాయించి భారతదేశంలోని ఈశాన్య ప్రాంతం, థాయ్‌లాండ్, వియత్నాం, దక్షిణ చైనా సరిహద్దులు దాటి విస్తరించి ఉంది.
• 4. సుండా ల్యాండ్‌ హాట్‌స్పాట్‌: భారతదేశంలోని నికోబార్‌ ద్వీపం సుండాల్యాండ్‌ బయోడైవర్సిటీ హాట్‌స్పాట్‌లో ఒక భాగం. దీంతోపాటు పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని దక్షిణ ప్రాంతం కూడా ఈ హాట్‌స్పాట్‌లో భాగంగా ఉంది.
• రబ్బర్, పామాయిల్, డిప్టిరోకార్పస్‌ మొదలైన వృక్షాలు ముఖ్య జాతులుగా; సుమత్రా రైనో, ఒరాంగుటాన్‌ కోతులు ఇక్కడ ప్రధానంగా ఉండే జంతువులు.

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

(ఎస్‌ఎస్‌సీ జీడీ కానిస్టేబుల్, 2021)

Q: బయోడైవర్సిటీ హాట్‌స్పాట్‌ అనే పదాన్ని మొదటిసారి ఉపయోగించింది?

1) నార్మన్‌ మేయర్స్‌

2) అజీజ్‌ అబ్‌ సాబెర్‌

3) చార్లెస్‌ క్రిస్టోఫర్‌ ఆడమ్స్‌

4) వార్డర్‌ క్లైడ్‌ అల్లీ

సమాధానం: 1

(ఎస్‌ఎస్‌సీ జేఈ ఈఈ, 2021)

Q: కిందివాటిలో ఏది బయోడైవర్సిటీ హాట్‌స్పాట్‌ ప్రాంతం కాదు?

1) కాలిఫోర్నియా ఫ్లోరిస్టిక్‌ ప్రావిన్స్‌

2) మాడ్రియన్‌ పైన్‌-ఓక్‌ అడవులు

3) మెసో అమెరికా

4) అంటార్కిటికా 

సమాధానం: 4

(UPSC Civil Services Exam (Prelims) 2010)

Q: Consider the following statement(s) related to the biodiversity hotspot.
I. It is an area with unusual concentration of species, many of which are endemic.
II. It is marked by serious threat to its biodiversity by humans.
Code:
1) Only I
2) Only II
3) Both I & II
4) Neither I nor II
Answer: C

(UPSC Civil Services Exam (Prelims) 2018)

Q: Consider the following statement(s) related to the biodiversity hotspots in India.
I. The North-eastern India is included in a separate CEPF funding region (Eastern Himalayas Biodiversity Hotspot), while Bangladesh and Malaysia only extend marginally into the Indo-Burma hotspot.
II. India shares its territories into three biodiversity hotspots viz. Eastern Himalaya, Western Ghats and Indo-Burma.
Code:
1) Only I
2) Only II
3) Both I & II
4) Neither I nor II
Answer: C

(UGC NET: Commerce, 2023)

Q: Which of the following statement correctly defined the term biodiversity hotspot?
1) It is a biogeographic region that is both a significant reservoir of biodiversity and is threatened with destruction.
2) The term biodiversity hotspot specifically refers to biologically rich areas around the world that have lost at least 70 % of their original habitat.
3) Only B
4) Both B & C
Answer: D