గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో స్థానిక స్వపరిపాలన

రాష్ట్ర స్థాయి కంటే దిగువన ఉన్న ప్రభుత్వ అధికార పరిధిని స్థానిక స్వపరిపాలనగా వ్యవహరిస్తారు. స్థానికులకు పరిపాలనలో భాగస్వామ్యం కల్పించడం లేదా స్థానికుల్లో రాజకీయ చైతన్యం కలిగించడం ఇందులో భాగం. స్థానిక అవసరాలకు అనుగుణంగా కార్యక్రమాలు రూపొందించి, వాటిని సమర్థవంతంగా అమలు చేయాలంటే అధికార వికేంద్రీకరణ అవసరం. ఇందుకోసం ఏర్పాటైందే పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థ. ఇది గ్రామ స్వపరిపాలనను సాధించడానికి బాధ్యత వహించే సంస్థలతో రూపొందింది. గ్రామాలు అభివృద్ధి చెందితేనే దేశం ఆర్థికంగా బలపడుతుంది. ఇంతటి ప్రాధాన్యమున్న గ్రామీణాభివృద్ధి గురించి పోటీ పరీక్షల నేపథ్యంలో ముఖ్య విషయాలను తెలుసుకుందాం..!

ముఖ్యాంశాలు:

• ఆధునిక భారతదేశంలో లార్డ్‌ రిప్పన్‌ను స్థానిక స్వపరిపాలనా పితామహుడు అంటారు. 
• భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్‌ 40 స్థానిక స్వపరిపాలనను సూచిస్తుంది.
• ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రత్యక్ష వేదికలుగా గ్రామాలను పేర్కొంటారు. పాలనతో ప్రజలను భాగస్వామ్యుల్ని చేసి, ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేస్తూ దేశాన్ని ప్రగతి పథంలో నడిపించేందుకు స్థానిక సంస్థలు అత్యంత కీలకం.

గ్రామపంచాయతీ 

• మూడంచెల పంచాయతీరాజ్‌ విధానంలో మొదటిది ‘గ్రామ పంచాయతీ’. సర్పంచ్, వార్డు సభ్యులతో గ్రామ పంచాయతీ ఏర్పడుతుంది. దీనికి అధ్యక్షత వహించేది సర్పంచ్‌. గ్రామ పంచాయతీని ఎన్నికల ద్వారా ఏర్పాటు చేస్తారు. సర్పంచ్‌కు పరిపాలనలో సహకరించేందుకు ‘పంచాయతీ కార్యదర్శి’ని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నియమిస్తుంది. వీరిద్దరి సమన్వయంతో గ్రామ పంచాయతీ తన అధికారాలు, విధులు నిర్వహిస్తుంది. గ్రామ పంచాయతీ ఎన్నికలు పార్టీరహితంగా జరుగుతాయి.

సర్పంచ్‌

• గ్రామ పంచాయతీకి పెద్ద, మొదటి పౌరుడు. పంచాయతీ నిర్ణయాలను అమలుపరిచే బాధ్యత సర్పంచ్‌ది. గ్రామంలో రోజువారీ కార్యకలాపాలు వీరి ఆధ్వర్యంలోనే జరుగుతాయి. పంచాయతీకి వచ్చే ఆదాయం, వ్యయాలకు సర్పంచే బాధ్యత వహిస్తారు. సర్పంచ్‌ పదవీకాలం అయిదేళ్లు.
• సర్పంచ్‌గా పోటీ చేయడానికి కనీస వయసు 21 ఏళ్లు. గ్రామ పంచాయతీ పరిధిలోని 18 సంవత్సరాలు నిండి, నమోదైన ఓటర్లు ఈ ఎన్నికల్లో పాల్గొంటారు.

అధికారాలు, విధులు:

• గ్రామ పంచాయతీ, గ్రామసభ సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహించడం.
• పంచాయతీకి సంబంధించిన రికార్డులు తనిఖీ చేయడం.
• పంచాయతీ పరిధిలోని వివిధ ప్రభుత్వ శాఖల అధికారుల నుంచి సమాచారం కోరడం. 
• పంచాయతీ వార్షిక ఖాతాలను ఏటా క్రమం తప్పకుండా ఆడిట్‌ చేయించడం.
• పంచాయతీ కార్యదర్శిపై పరిపాలనాపరమైన నియంత్రణ కలిగి ఉండటం.
• పంచాయతీ చేసిన తీర్మానాల అమలుకు కృషి చేయడం. 
• పరిధిలోని ప్రాథమిక పాఠశాలలు, అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలు, ప్రాథమిక వైద్య ఆరోగ్య కేంద్రం మొదలైన కార్యాలయాలను సందర్శించి, పనితీరును పరిశీలించడం.

ఉప సర్పంచ్‌

• వార్డు సభ్యుల నుంచి ఒకరిని ఉపసర్పంచ్‌గా ఎన్నుకుంటారు. ఈ ఎన్నిక విధానం ఏపీ, తెలంగాణలో పరోక్షంగానే ఉంటుంది. 
• సర్పంచ్‌ అందుబాటులో లేని సమయంలో ఉపసర్పంచ్‌ గ్రామ సభ, గ్రామ పంచాయతీ సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహిస్తారు. ఉపసర్పంచ్‌ పదవీకాలం అయిదేళ్లు.
• పదవీ కాలం కంటే ముందే రాజీనామా చేయవచ్చు. రాజీనామా పత్రాన్ని మండల పరిషత్‌ అభివృద్ధి అధికారి (ఎంపీడీఓ)కి సమర్పించాలి. ఎంపీడీఓ అందుబాటులో లేకపోతే డివిజినల్‌ పంచాయతీ ఆఫీసర్‌ (డీఎల్‌పీఓ)కి ఇవ్వాలి.
• సర్పంచ్, వార్డు సభ్యులు అవిశ్వాస తీర్మానం ద్వారా ఉపసర్పంచ్‌ను తొలగించవచ్చు. 

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

Q: స్థానిక ప్రభుత్వ మూడు స్థాయుల వ్యవస్థలో కింది వాటిలో ఏది లేదు?(ఎస్‌ఎస్‌సీ జీడీ, 2019), (ఓటీఈటీ సోషల్‌ స్టడీస్, 2023)

1) పంచాయతీ సమితి           2) గ్రామ కమిటీ

3) గ్రామ పంచాయతీ            4) జిల్లా పరిషత్‌

సమాధానం: 2

Q: స్వాతంత్య్రానంతరం భారతదేశంలో పంచాయతీరాజ్‌ వ్యవస్థను అమలు చేసిన మొదటి రాష్ట్రం?
(ఎంపీ పట్వారీ, 2017), (పంజాబ్‌ సివిల్‌ సర్వీసెస్, 2015)

1) గుజరాత్‌    2) కేరళ    3) మహారాష్ట్ర   4) రాజస్థాన్‌

సమాధానం: 4

Q. The number of villages in India according to Census 2011 lies between:(SSC Graduation Level, 2022)

1) 640000 and 650000          2) 590000 and 600000

3) 620000 and 630000          4) 570000 and 580000

Answer: 1

Q. Which Constitutional Amendment gave constitutional status to the Panchayati Raj Institutions?(SSC MTS 2021)

1) 86th Amendment Act, 2002            2) 71st Amendment Act, 1992

3) 73rd Amendment Act, 1992            4) 92nd Amendment Act, 2003  

Answer: 3