భారతదేశంలోని యునెస్కో ఇన్‌టాంజిబుల్‌ కల్చరల్‌ హెరిటేజ్‌ లిస్ట్‌

ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రజలు అనేక సంస్కృతులు, సంప్రదాయాలను పాటిస్తారు. తరాలు మారినా వాటిని అనుసరిస్తూ తమ జీవితంలో భాగంగా చేసుకుంటారు. ఇవి ఆ ప్రాంత విశిష్టతను ప్రతిబింబిస్తాయి. అవన్నీ అవ్యక్తమైనవి (ఇన్‌టాంజిబుల్‌). అంటే కళాఖండాలు, పాత భవనాల్లాగా వీటిని తాకుతూ అనుభూతి చెందలేం. అయినప్పటికీ సంస్కృతులు ప్రజల జీవనశైలితో ముడిపడి ఉంటాయి. ఉదాహరణకు మన దేశంలో నవరాత్రి సమయంలో గుజరాత్‌లో ‘గర్బా’ అనే జానపద నృత్యం, జ్ఞానాన్ని - మానసిక ఉల్లాసాన్ని కలిగించే యోగా లాంటి అభ్యాసాలు, చెడుపై మంచి సాధించిన విజయానికి గుర్తుగా జరుపుకునే దీపావళి లాంటివి ఎన్నో ఉన్నాయి. ఇవన్నీ సామాజిక బంధాలను బలోపేతం చేస్తాయి. ప్రజలందరినీ ఏకతాటిపైకి తెస్తాయి. ఇలాంటి అవ్యక్త సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని (Intangible Cultural Heritage - ICH) కాపాడుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత ప్రతి ఒక్కరిపై ఉంది. ఈ ఉద్దేశంలో యునైటెడ్‌ నేషన్స్‌ ఎడ్యుకేషనల్, సైంటిఫిక్‌ అండ్‌ కల్చరల్‌ ఆర్గనైజేషన్‌ (యునెస్కో) సాంస్కృతిక వారసత్వ పరిరక్షణకు తన వంతు కృషి చేస్తోంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఆయా సంస్కృతులకు వారసత్వ గుర్తింపు ఇస్తోంది. 

అవ్యక్త సాంస్కృతిక వారసత్వం అంటే?

• వివిధ సంఘాలు, సమూహాలు, వ్యక్తులు తమ సాంస్కృతిక వారసత్వంలో భాగంగా అనుసరించే పద్ధతులు, ప్రాతినిధ్యాలు, వ్యక్తీకరణలు, జ్ఞానం, నైపుణ్యాలు మొదలైనవన్నీ ‘అవ్యక్త సాంస్కృతిక వారసత్వం’లో భాగం.
• సంస్కృతులకు అనుబంధంగా ఉండే సాధనాలు, వస్తువులు, కళాఖండాలు, ప్రదేశాలు కూడా ఈ వారసత్వంలోనే ఉంటాయి.
• సాంస్కృతిక వారసత్వం అనేది స్మారక చిహ్నాలు, వస్తువుల సేకరణ - పరిరక్షణతో కూడుకున్నది కాదు. ఇది మన పూర్వీకుల నుంచి వారసత్వంగా పొందిన సంప్రదాయాలు, జీవన వ్యక్తీకరణను కలిగి ఉంటుంది. అంటే మౌఖిక సంప్రదాయాలు, ప్రదర్శన కళలు, సామాజిక పద్ధతులు, ఆచారాలు, పండుగ కార్యక్రమాలు, అభ్యాసాలు, సంప్రదాయ చేతి పనులను ఉత్పత్తి చేయడానికి అవసరమైన జ్ఞానం - నైపుణ్యాలు మొదలైనవాటిని కాపాడుకోవడం.

ఐసీహెచ్‌ జాబితా ఏర్పాటు ఇలా..

• యునెస్కో 32వ జనరల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌ పారిస్‌లో 2003 సెప్టెంబరు 29 నుంచి అక్టోబరు 17 వరకు జరిగింది. అందులో జీవన సంప్రదాయాలను పరిరక్షించుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత గురించి ప్రధానంగా చర్చ జరిగింది. సమాజాల్లో తరతరాలుగా వారసత్వంగా వస్తోన్న అభ్యాసాలు, ప్రాతినిధ్యాలు, వ్యక్తీకరణలు, జ్ఞానాన్ని సూచించే ‘ఇన్‌టాంజిబుల్‌ కల్చరల్‌ హెరిటేజ్‌ (ఐసీహెచ్‌)’ను రక్షించుకోవాలని అన్ని సభ్య దేశాలు తీర్మానించాయి.
• దీనికి అనుగుణంగానే యునెస్కో ‘ఇన్‌టాంజిబుల్‌ కల్చరల్‌ హెరిటేజ్‌ లిస్ట్‌’ను తీసుకొచ్చింది.
• వీటి ఎంపిక కోసం యునెస్కో ఒక ఇంటర్‌ గవర్నమెంట్‌ కమిటీని నియమించింది. ఆయా దేశాల నుంచి వచ్చిన నామినేషన్లను పరిశీలించి.. ఆ సాంస్కృతిక పద్ధతులను, అవ్యక్త వారసత్వ వ్యక్తీకరణలను కన్వెన్షన్‌ జాబితాలో చేర్చాలా, వద్దా అని నిర్ణయించేందుకు ఇది ఏటా సమావేశమవుతుంది.

ఐసీహెచ్‌ మొత్తం అయిదు విస్తృత రంగాల్లో వ్యక్తమవుతుంది. అవి: 

1. మౌఖిక సంప్రదాయాలు, వ్యక్తీకరణలు; అవ్యక్త సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని ప్రతిబింబించే భాష (Oral traditions and expressions, including language as a vehicle of the intangible cultural heritage.)

2. ప్రదర్శన కళలు (Performing arts)

3. సామాజిక పద్ధతులు, ఆచారాలు, పండుగ కార్యక్రమాలు (Social practices, rituals and festive events)

4. ప్రకృతి, విశ్వాసానికి సంబంధించిన జ్ఞానం, అభ్యాసాలు (Knowledge and practices concerning nature and the universe)

5. సంప్రదాయ చేతి వృత్తులు (Traditional craftsmanship)

• 2025, డిసెంబరు నాటికి మొత్తం 157 దేశాలకు చెందిన 849 అంశాలు ‘ఇన్‌టాంజిబుల్‌ కల్చరల్‌ హెరిటేజ్‌ లిస్ట్‌’లో స్థానం పొందాయి.

2025 సమావేశం భారత్‌లో..

• సాంస్కృతిక వారసత్వ పరిరక్షణకు యునెస్కో ఇన్‌ టాంజిబుల్‌ కల్చరల్‌ హెరిటేజ్‌ 20వ సమావేశం 2025, డిసెంబరు 8 నుంచి 13 వరకు దిల్లీలోని ఎర్రకోటలో జరిగింది. ఇలాంటిది మన దేశంలో జరగడం ఇదే తొలిసారి.
• 80 దేశాలు సమర్పించిన 67 ప్రతిపాదనలను యునెస్కో కమిటీ పరిశీలించింది.
• ఎయిరిండియా 1971లో సమకూర్చుకున్న బీ747-237బీ (వీటీ-ఈబీఈ) విమానాన్ని సదస్సు సందర్భంగా ప్రదర్శనకు ఉంచారు. దీనికి ఎంపరర్‌ షాజహాన్‌ అని పేరు పెట్టారు.
• ఈ సమావేశంలోనే మన దేశానికి చెందిన దీపావళి పండుగను యునెస్కో ఇన్‌టాంజిబుల్‌ కల్చరల్‌ హెరిటేజ్‌ జాబితాలో చేర్చారు. దీంతోపాటు బంగ్లాదేశ్‌కు చెందిన తంగైల్‌ చీర నేత కళతోపాటు ఆఫ్గాన్‌కు చెందిన మినియేచర్‌ పెయింటింగ్‌లోని బేజాద్‌ శైలికి యునెస్కో వారసత్వ గుర్తింపు లభించింది.
• భారతదేశానికి చెందిన అపురూప సాంస్కృతిక వారసత్వం, విభిన్న సంప్రదాయాలను కేంద్ర ప్రభుత్వంలోని సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ పర్యవేక్షిస్తుంది.

భారత్‌లో యునెస్కో గుర్తింపు పొందిన ఐసీహెచ్‌ జాబితా

• భారత్‌లోని మొత్తం 16 అంశాలు యునెస్కో ఇన్‌ టాంజిబుల్‌ కల్చరల్‌ హెరిటేజ్‌ లిస్ట్‌లో చోటు పొందాయి. వాటిని పరిశీలిస్తే..

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న: యునెస్కో కింది ఏ సంవత్సరంలో దుర్గా పూజను ఇన్‌టాంజిబుల్‌ కల్చరల్‌ హెరిటేజ్‌గా గుర్తించింది? (ఎస్‌ఎస్‌సీ స్టెనోగ్రాఫర్, 2025)
1) 2023    2) 2015
3) 2019    4) 2021
సమాధానం: 4
Q: In 2023, 'Garba' was declared as an intangible cultural heritage by UNESCO. Which of the following states is Garba from? (RRB ALP CBT-I 2024)
1) Assam                  
2) Kerala
3) West Bengal          
4) Gujarat
Answer: 4
Q: In which year did UNESCO include Yoga in its Intangible Cultural Heritage list? (SSC CHSL 2020)
1) 2016  
2) 2014
3) 2018  
4) 2015
Answer: 1