దీవులు

చుట్టూ నీటితో కప్పి ఉన్న భూభాగాలను దీవులు లేదా ద్వీపాలు అంటారు. ఇవి ఒంటరిగా లేదా సమూహాలుగా ఉండొచ్చు. ప్రపంచంలోనే అత్యంత అందమైన, ఆకర్షణీయమైన ప్రదేశాలుగా వీటిని పరిగణిస్తారు. విశాలమైన మహాసముద్రాలు, సముద్రాల నుంచి నదులు, సరస్సుల్లోనూ ఇవి కనిపిస్తాయి. దీవులు సాధారణంగా చిన్న పరిమాణంలో ఉండి స్థానిక ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉంటాయి. జీవ వైవిధ్యం, పర్యావరణ పరిరక్షణలో ఇవి ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తాయి. మనుషులకు ఆవాసాలుగానూ ఉపయోగపడతాయి. పోటీ పరీక్షల నేపథ్యంలో వీటి గురించి ముఖ్యాంశాలను తెలుసుకుందాం..!

ఎలా ఏర్పడతాయి?

ద్వీపాలు వివిధ మార్గాల్లో ఏర్పడతాయి. అగ్నిపర్వతాల విస్పోటనం, టెక్టోనిక్‌ ప్లేట్ల కదలికలు, పగడపు దిబ్బల పెరుగుదల దీనికి ప్రధాన కారణాలుగా ఉన్నాయి.
సముద్రంలోని అగ్ని పర్వతాలు విస్పోటనం చెందినప్పుడు ఆ ప్రాంతంలో భూమి పైకి లేవడం ప్రారంభమవుతుంది. అలా ఏర్పడిన భూ స్వరూపం ద్వీపంలా కనిపిస్తుంది.
టెక్టోనిక్‌ ప్లేట్లు కదిలే సమయంలో కన్వర్జెంట్‌ సరిహద్దుల వద్ద ఖండాంతర పలకలు ఢీకొనడం వల్ల అక్కడ భూమి పైకి లేస్తుంది. కాలక్రమంలో అది ద్వీపంలా మారుతుంది.
ఒక నిర్దిష్ట సమయంలో కోత ప్రక్రియ కారణంగా ఇసుక, ఇతర శిథిలాలు నిక్షేపణకు గురై, దీవులుగా రూపాంతరం చెందుతాయి.

రకాలు

దీవులను కింది రకాలుగా విభజించారు. అవి:

1. ఖండ సంబంధ దీవులు

2. సముద్ర దీవులు

3. టైడల్‌ దీవులు

4. బారియర్‌ దీవులు

5. కృత్రిమ దీవులు

భారతదేశంలోని దీవులు

భారతదేశంలో రెండు పెద్ద ద్వీప సమూహాలు ఉన్నాయి. ఒకటి అరేబియా సముద్రంలో కేరళలోని మలబార్‌ తీరానికి సమీపంలో ఉన్న లక్షద్వీప్‌ ద్వీప సమూహం కాగా, మరొకటి బంగాళాఖాతంలో ఉన్న అండమాన్‌ - నికోబార్‌ ద్వీప సమూహం.
వీటిలో తూర్పు దిక్కున ఉన్న బంగాళాఖాతంలోని దీవుల్లో ఎక్కువ మంది నివసిస్తున్నారు. ఈ దీవులు సముద్ర గర్భం నుంచి సముద్ర ఉపరితలానికి వ్యాపించిన పర్వతాలు. అరేబియా సముద్రంలోనివి మాత్రం పగడపు దీవుల వల్ల ఏర్పడిన ప్రవాళ భిత్తికలు.

అండమాన్‌ - నికోబార్‌ దీవులు

ఇవి బంగాళాఖాతంలో ఉత్తరం నుంచి దక్షిణం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఒక పెద్ద ద్వీపాల శ్రేణి. ఇవి సుమారు 590 కిలో మీటర్ల మేర విస్తరించి ఉన్నాయి. అండమాన్‌ - నికోబార్‌ అనేది 572 దీవుల సమూహం.

లక్ష దీవులు (లక్షద్వీప్‌)

వీటిని ఒకప్పుడు లక్కదీవ్, మినీకాయ్, అమిండివ్‌ అని పిలిచేవారు. 1973లో వీటికి లక్షద్వీప్‌ అని పేరు పెట్టారు. ఇది కేవలం 32 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఉంది. ఇందులో మొత్తం 36 ద్వీపాలు ఉన్నాయి. ఇవి అరేబియా సముద్రంలో 80 డిగ్రీల ఉత్తర అక్షాంశం నుంచి 120 డిగ్రీల ఉత్తర అక్షాంశం వరకు వ్యాపించి ఉన్నాయి. 110 డిగ్రీల నుంచి 120 డిగ్రీల అక్షాంశాల మధ్య ప్రధానంగా దీవులున్నాయి.

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

ప్ర: కింది ద్వీపాల్లో ఎందులో భారతదేశంలోని ఏకైక క్రియాశీల అగ్నిపర్వతం ఉంది?
(దిల్లీ పోలీస్‌ కానిస్టేబుల్, 2020)

1) దివార్‌ ద్వీపం 2) నీల్‌ ద్వీపం

3) బారెన్‌ ద్వీపం 4) అగట్టి ద్వీపం

సమాధానం: 3
ప్ర: అండమాన్‌ - నికోబార్‌ అనేది ఎన్ని ద్వీపాల సమూహం?
(ఎస్‌ఎస్‌సీ, సీపీఓ టైర్‌-1, 2019)

1) 275 2) 450

3) 780 4) 572

సమాధానం: 4

Q: Which one of the following pairs of islands is separated from each other by the 'Ten Degree Channel'? (UPSC Civil Services (Prelims) 2014) (UPSSSC Lower PCS Mains, 2019)
1) Andaman and Nicobar
2) Nicobar and Sumatra
3) Maldives and Lakshwadweep
4) Sumatra and Java
Answer: 1
Q: Where is New Moore Island located?
(SSC CHSL 2018)
1) In Arabian Sea
2) In Gulf of Mannar
3) In Bay of Bengal
4) In Andaman Sea
Answer: 3
Q: Match List I with List II and select the correct answer using the code given
below the Lists:

List - I (Island)	List - II (Location)
A. Continental island	1. Mauritius
B. Coral island	2. Madagascar
C. Volcanic island	3. Andaman and Nicobar islands
D. Mountain island	4. Maldives