రాజ్యాంగబద్ధ - శాసనబద్ధ /చట్టబద్ధ సంస్థలు

మనది ప్రజాస్వామ్య దేశం. ఇక్కడ పార్లమెంటరీ తరహా ప్రభుత్వ విధానం అమల్లో ఉంది. చట్టపరంగా విధులను నిర్వర్తించే వివిధ సంస్థల ద్వారా పాలన జరుగుతుంది. వాటిలో రాజ్యాంగ, శాసనబద్ధ సంస్థలు ముఖ్యమైనవి. రాజ్యాంగ సంస్థలు దేశంలోని ప్రజాస్వామ్య పనితీరును నిర్ధారిస్తుండగా.. చట్టబద్ధమైన సంస్థలు నియంత్రణ, పర్యవేక్షణను అందిస్తాయి. ఇవి పౌరులకు ప్రభావవంతమైన పాలనను అందించడంలో, చట్టపరమైన రక్షణ కల్పించడంలో దోహదం చేస్తాయి. ప్రజల హక్కులు, ప్రయోజనాలను కాపాడతాయి. ఈ రెండూ ప్రభుత్వ పనితీరుకు కీలకమైనవి. అయితే వీటి ఏర్పాటు, అధికారాలు, బాధ్యతల్లో అనేక వ్యత్యాసాలుంటాయి. పోటీపరీక్షల నేపథ్యంలో వీటి గురించిన ముఖ్య విషయాలను తెలుసుకుందాం..! 

చట్టబద్ధమైన సంస్థ

పార్లమెంట్‌ లేదా రాష్ట్ర శాసనసభలో ఆమోదించిన ఒక నిర్దిష్ట చట్టం ద్వారా సృష్టించిన సంస్థను ‘చట్టబద్ధ సంస్థ’ అంటారు. దేశ, రాష్ట్ర స్థాయిలో పరిపాలన వ్యవస్థను సమర్థవంతంగా నిర్వహించేందుకు, వివిధ వ్యవస్థల పనితీరును సమన్వయం చేసి, పర్యవేక్షించేందుకు వీటిని ఏర్పాటు చేస్తారు.

• దీని అధికారాలు, విధులను నేరుగా రాజ్యాంగం నుంచి కాకుండా, దాని ఏర్పాటుకు కారణమైన చట్టం నుంచి తీసుకుంటారు.
• ఇలాంటి సంస్థల అధికారం పూర్తిగా ఈ చట్టంపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది. అంటే వాటి నిర్మాణం, పాత్ర, ఉనికిని చట్టానికి సవరణల ద్వారా మార్చొచ్చు లేదా రద్దు చేయొచ్చు.
• సాధారణంగా ఇవి రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థల కంటే పరిమితమైన, ప్రత్యేకమైన అధికారాలను కలిగి ఉంటాయి.
• అధికారాన్ని కల్పించే చట్టాన్ని బట్టి ఇది కొంతవరకు ప్రభుత్వ నియంత్రణకు లోబడి ఉండొచ్చు.

ఉదాహరణలు

1. యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్‌ కమిషన్‌ (యూజీసీ)

2. జాతీయ హరిత ట్రైబ్యునల్‌ (ఎన్‌జీటీ)

3. జాతీయ బాలల హక్కుల సంరక్షణ కమిషన్‌

4. సెక్యూరిటీస్‌ అండ్‌ ఎక్స్ఛేంజ్‌ బోర్డ్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా (సెబీ)

5. టెలికాం రెగ్యులేటరీ అథారిటీ ఆఫ్‌ ఇండియా (ట్రాయ్‌)  

రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థల ఏర్పాటు, ఉదాహరణలు, గతంలో అడిగిన ప్రశ్నల కోసం క్యూఆర్‌ కోడ్‌ స్కాన్‌ చేయండి.

రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థలు

భారత రాజ్యాంగం ద్వారా నేరుగా ఏర్పాటైన సంస్థలను రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థలు అంటారు. వీటి మూలం (ఆరిజన్‌), ఏర్పాటు, అధికారాలు, విధులు, పనితీరు మొదలైనవన్నీ రాజ్యాంగంలో ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించి ఉంటాయి. వాటి పాత్ర, బాధ్యతను అందులోనే నిర్వచించారు. వీటి ఉనికి శాశ్వతం. ఈ సంస్థల నిర్మాణం లేదా పనితీరులో ఏదైనా మార్పు చేయాలనుకుంటే రాజ్యాంగ సవరణ అవసరం. ఇది సంక్లిష్టమైన, సుదీర్ఘమైన ప్రక్రియ.

ఉదాహరణలు

1. భారత ఎన్నికల సంఘం (ఈసీఐ)  

2. యూనియన్‌ పబ్లిక్‌ సర్వీస్‌ కమిషన్‌ (యూపీఎస్సీ)  

3. కంప్ట్రోలర్‌ అండ్‌ ఆడిటర్‌ జనరల్‌ (కాగ్‌)

4. ఫైనాన్స్‌ కమిషన్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా 

గత పరీక్షల్లో అడిగిన ప్రశ్నలు

ప్ర: భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్‌ 280 ప్రకారం కిందివాటిలో దేన్ని ఏర్పాటు చేస్తారు? (ఎస్‌ఎస్‌సీ సీజీఎల్‌ 2023)

1) అడ్వకేట్‌ జనరల్‌            2) సెంట్రల్‌ విజిలెన్స్‌ కమిషన్‌

3) ఫైనాన్స్‌ కమిషన్‌            4) నేషనల్‌ కమిషన్‌ ఫర్‌ ఉమెన్‌

సమాధానం: 3

ప్ర: కిందివాటిలో ఏది రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థ కాదు? (యూపీఎస్సీ ప్రిలిమ్స్, 2013)

ఎ) జాతీయ అభివృద్ధి మండలి

బి) ప్రణాళికా సంఘం

సి) జోనల్‌ కౌన్సిళ్లు

డి ) కింది కోడ్‌లను ఉపయోగించి సరైన సమాధానాన్ని ఎంచుకోండి.

1) ఎ, బి                          2) బి మాత్రమే

3) ఎ, సి                         4) ఎ, బి, సి

సమాధానం: 4

Q: Which of the following statement/s is/are correct?
A) National Commission for Backward Classes is a Constitutional body
B) National Commission for Minorities is a Constitutional body
C) National Commission for women is a Statutory body
D) National Commission for Scheduled Tribes is a Constitutional body
(Telangana Police Constable Preliminary Exam 2015)
1) A, C, and D         2) A and B
3) A, B, and C         4) B only
Ans: 1